Tập Cận Bình: Ảo tưởng về sự vĩ đại

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng | Hiệu đính: Nguyễn Huy Hoàng

Nguồn: Ian Johnson, “Xi Jinping: The Illusion of Greatness,” The New York Review of Books, 27/03/2017.

 

Chính trị bản chất luôn là những gì rực rỡ và lộng lẫy, nhưng hiếm có sự kiện nghi thức thuần túy nào có thể so sánh được với việc triệu tập Quốc hội Trung Quốc, hay còn gọi là Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc, kết thúc vào tuần (cuối tháng 3) này. Dù có bất kỳ chuyện gì xảy ra ở Trung Quốc hay trên thế giới thì Đại hội cũng luôn luôn đi theo một lộ trình nhàm chán – trình ra một bản “báo cáo công việc” tóm tắt các kế hoạch đã biết; những đề xuất có vấn đề sẽ được đem ra thảo luận để khiến Đại hội trông giống như một cơ quan thảo luận đang thực sự được triệu tập; những buổi họp của các đại biểu không do dân bầu và phần lớn không có quyền lực; và cuối cùng là một cuộc họp báo với độ chân thực giống như các màn đấu võ trong phim kiếm hiệp.

Thế nhưng màn trình diễn này chưa bao giờ không có ý nghĩa. Năm nay mục đích của nó là làm nổi bật sự trỗi dậy không thể ngăn cản của Tập Cận Bình như là một trong các nhà lãnh đạo vĩ đại nhất của Trung Quốc trong nhiều thập niên. Ông sắp hoàn thành nhiệm kỳ năm năm đầu tiên và gần như chắc chắn sẽ được bổ nhiệm lại nhiệm kỳ thứ hai tại Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc lần thứ 19 vào mùa thu năm nay. Phiên họp Quốc hội tuần này là khởi đầu cho sự kiện ấy, và sự tẻ nhạt của nó lại đặc biệt quan trọng, bởi điều đó thể hiện Tập đã trở thành một nhà lãnh đạo quyền lực và mạnh mẽ đến mức nào, vừa kiểm soát chính trị trong nước một cách trơn tru, vừa đối mặt với những kẻ thách thức như Donald Trump ở nước ngoài.

Nhưng các màn trình diễn này cũng có nhiều cách diễn giải. Và sau phiên họp Quốc hội gần đây đã xuất hiện một cách hiểu mới: Tập có thể là một trong những nhà lãnh đạo Trung Quốc mạnh nhất trên giấy tờ – giữ hàng loạt danh hiệu và có khả năng dập tắt mọi bất đồng chính kiến gần như bất cứ lúc nào ông muốn – nhưng ít ấn tượng hơn nhiều trong việc đạt được cải cách.

Chẳng hạn, Tập thường được so sánh với Đặng Tiểu Bình, người điều hành Trung Quốc trong khoảng 20 năm, từ cuối những năm 1970 đến giữa những năm 1990. Đặng có tiếng là nhà lãnh đạo nổi bật trong cuối thế kỷ 20 không chỉ nhờ khả năng giữ vững quyền kiểm soát của Đảng Cộng sản – hãy nghĩ tới thảm sát Thiên An Môn – mà còn bởi việc thử nghiệm các chính sách kinh tế mới đầy táo bạo. Trong thời kỳ Đặng cầm quyền Trung Quốc đã phát động những cải cách kinh tế thực chất nhất, như giải phóng nông dân khỏi các hợp tác xã nhà nước kém hiệu quả, đóng cửa các nhà máy lạc hậu, và đưa đất nước lên đường gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới.

Khi lên nắm quyền, Tập cũng đưa ra một loạt các cải cách rộng lớn tương tự và cam kết sẽ “cải hoàn” đất nước. Nhưng các biện pháp của ông chỉ giới hạn trong cuốn cẩm nang của những người theo chủ nghĩa truyền thống chuyên chế dân tộc chủ nghĩa cổ điển. Ông theo đuổi một chính sách đối ngoại bành trướng, chiếm đóng và quân sự hóa các vùng rộng lớn trên Biển Đông, trong khi tiêu diệt tham nhũng và thúc đẩy các giá trị truyền thống ở trong nước.

Một phần quan trọng trong chính sách này là tăng cường quyền kiểm soát của Tập. Tại Hội nghị Trung ương Đảng Cộng sản mùa thu năm ngoái, Tập được nâng lên thành nhà lãnh đạo “nòng cốt,” đặt ông vào một vị trí cao hơn các nhà lãnh đạo khác trong thời gian gần đây – với ý tưởng là Trung Quốc cần một nhà lãnh đạo cứng rắn hơn để vượt qua những thời khắc khó khăn.

Trong phiên họp Quốc hội gần đây, điều này được phản ánh trong cách Tập và hình ảnh của ông thống trị các bản tin trong nước về sự kiện, dù đây thường là nơi để Thủ tướng Lý Khắc Cường tỏa sáng. Năm nay, Lý có vẻ chỉ là một sự bổ sung, và buổi họp báo của ông hôm thứ Tư (15 tháng 3) –  thường là đỉnh điểm của kỳ họp Quốc hội – lại tẻ nhạt tới mức cuộc họp báo gần như không còn cần thiết.

Việc gạt sang một bên Thủ tướng Trung Quốc, theo danh nghĩa là người đứng thứ hai trong hệ thống thứ bậc, đi cùng với một diễn biến khác cũng dần trở nên rõ ràng hơn: Tập có lẽ chưa chỉ định người kế nhiệm. Do nền chính trị Trung Quốc không được thể chế hóa thực sự rõ ràng nên khó mà nói điều này là quan trọng vào thời điểm này trong năm, nhưng có thể nói hầu hết các nhà quan sát đều mong đợi một người kế nhiệm đã phải xuất hiện vào lúc này. Việc thiếu đi một người kế nhiệm có nghĩa là Đảng Cộng sản Trung Quốc (có khả năng) đang chia rẽ, hoặc là Tập (rất có thể) có ý định gần đến Đại hội Đảng Cộng sản sẽ cất nhắc một người trung thành để có thể đứng sau nhiếp chính khi ông nghỉ hưu trong năm năm tới.

Như vậy, sau năm năm cầm quyền, thành tựu chính của Tập có lẽ là củng cố quyền lực cá nhân trong khi vẫn đáp ứng mong muốn thay đổi xã hội của người dân thông qua các cuộc đàn áp và thúc đẩy chủ nghĩa truyền thống. Vấn đề là các nỗ lực đã được thực hiện trong khi phương hại đến các cải cách thực sự.

Ví dụ, chính phủ đã liên tục nói về nhu cầu cải thiện hệ thống pháp luật của Trung Quốc. Nhưng hoạt động lập pháp chính ở Quốc hội là thiết lập một “bộ dân luật” theo kiểu châu Âu. Về lý thuyết, điều này có thể bảo vệ các quyền tự do cá nhân và giúp hệ thống pháp luật hoạt động hiệu quả hơn. Nhưng vấn đề không phải là thiếu luật, mà chính là sự chính trị hóa hệ thống. Mọi quyết định nhạy cảm vẫn do các cơ quan Đảng đưa ra, chứ không phải là các thẩm phán độc lập. Vì vậy, bộ luật này rất có thể sẽ là một công cụ cho phép Đảng Cộng sản có thêm sự bảo vệ pháp lý cho các phán quyết của mình, chứ không phải là đưa mình vào pháp quyền.

Cấp bách không kém là nhu cầu có những cải cách kinh tế quan trọng. Các doanh nghiệp nhà nước hút các nguồn vốn giá trị từ hệ thống ngân hàng, cũng do nhà nước điều hành, từ đó gây thiệt hại cho các doanh nghiệp tư nhân năng động hơn. Quá trình đô thị hóa đã bắt đầu, nhưng là dựa trên việc chiếm đất với giá thấp hơn giá thị trường. Nông dân vẫn không sở hữu đất đai và cũng không có quyền chuyển nhượng đất thực tế. Người dân nông thôn vẫn khó lòng đạt được đầy đủ quyền lợi ở các khu vực thành thị. Và tất nhiên, kiểm duyệt đã trở nên quá đáng đến nỗi ngay cả những phê phán mang tính xây dựng cũng ngày càng bị đẩy ra ngoài lề, làm cho nhiều người có tư tưởng ôn hòa mất hy vọng rằng tiếng nói của họ có thể được lắng nghe.

Thất bại hoàn toàn trong việc cải cách nền kinh tế đồng nghĩa với việc lập luận của chính phủ về tăng trưởng thấp – rằng nền kinh tế Trung Quốc chỉ chậm lại tạm thời trong khi nó đang được tái cơ cấu – đang ngày càng trở nên vô lý. Thay vào đó, thực tế có thể sẽ là việc đất nước không có khả năng cải cách sẽ khiến nó lún sâu thêm vào cái bẫy thu nhập trung bình đáng sợ – trở thành một đất nước không thể bước tiếp để trở thành một xã hội thịnh vượng thực sự.

Liệu có vấn đề nào trong số này quan trọng với Tập hay không? Sự ủng hộ mà người dân dành cho ông có thể giảm đi nếu như nền kinh tế vẫn tiếp tục trì trệ, trong khi giá cả bất động sản vẫn tiếp tục nằm ngoài tầm với của những người dân thường. Nhưng các nhà lãnh đạo như Putin vẫn được lòng dân bất chấp tình hình kinh tế tồi tệ hơn nhiều nhờ vào các cuộc phiêu lưu ở nước ngoài và đổ lỗi cho người ngoài vì những tai ương của chính đất nước mình.

Nhưng rõ ràng là hình ảnh của Tập như một nhà lãnh đạo mạnh mẽ và có năng lực đang trở nên ngày càng khó tin. Khi đất nước bước vào mùa chính trị và việc tái bổ nhiệm Tập cũng gần kề, trông ông bắt đầu khác đi. Thay vì là một người có khả năng thay đổi mà Trung Quốc cần, rất có thể Tập lại chứng tỏ mình chẳng khác gì một người quyết tâm canh giữ nguyên trạng.

*

Ian Johnson là nhà báo người Mỹ, làm việc chủ yếu ở Trung Quốc và Đức. Ông được trao giải Pulitzer ở hạng mục đưa tin quốc tế năm 2001 cho những bài viết về cuộc đàn áp các học viên Pháp Luân Công ở Trung Quốc, và giải Báo chí Shorenstein năm 2016. Cuốn sách mới nhất của ông là The Souls of China: The Return of Religion After Mao (Pantheon Books, 2017).