“Tập Cận Bình, giống Gorbachev, muốn làm điều vĩ đại để cải
cách một hệ thống bệnh hoạn. Nhưng cũng như lãnh tụ cuối của Liên Xô cũ, Tập vừa
kích hoạt những chuyển biến mà ông không thể kiểm soát được.”
Sống-chết, mất-còn
“Tôi không màng mình sẽ
sống hay chết, tiếng tăm mình sẽ còn hay mất, trong cuộc đấu tranh chống
tham nhũng này.” Tập Cận Bình đã mạnh miệng như thế, trong một phiên họp kín của
Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc ngày 26/6 vừa qua. Lãnh tụ nhiều tham vọng
họ Tập cũng nhắc đến hai đội quân, một bên là đội quân “tham nhũng”, bên kia là
đội quân “chống tham nhũng”, và hai lực lượng, theo ông, đang lâm vào thế “tiến
thoái lưỡng nan.”
Những lời tuyên bố hùng hồn này, được một Ủy viên Trung ương
Đảng tiết lộ, có vẻ chính xác và phù hợp với những thông tin trước đó rằng ông
Tập đã đọc một diễn văn “gay gắt đến chấn động” về chiến dịch chống tham nhũng.
Báo South China Morning Post tại Hongkong cho biết một nguồn tin liên quan đến
bài diễn văn của Tập đã xác minh điều vừa kể. Rõ ràng, hiện đang diễn ra cuộc đấu
đá nghiêm trọng giữa các phe phái cao cấp ở Bắc Kinh.
Mới gần đây thôi, phần lớn dư luận chỉ chú trọng đến việc
ông Tập nhanh chóng củng cố vị thế chính trị sau khi trở thành Tổng Bí thư Đảng
vào tháng 11/2012. Chẳng hạn vào năm 2013,trong đêm trước ngày diễn ra hội nghị
thượng đỉnh thân mật giữa Chủ tịch Tập và Tổng thống Obama, tờ New York Times
và Wall Street Journal cho biết quan chức Nhà Trắng khẳng định Tập Cận Bình đã
nắm được quyền kiểm soát các cơ quan quyền lực của Đảng và quân đội nhanh hơn họ
dự báo rất nhiều.
Cũng vậy, từ đó đến nay, việc truy tố rộng rãi các quan chức
từ cao đến thấp – từ “hổ” đến “ruồi” trong từ vựng Trung cộng – được xem như bằng
chứng ông Tập đã nắm trong tay hệ thống chính trị. Đầu tháng này, nhà báo
Andrew Browne, viết trên tờ Wall Street Journal rằng: “Ít nhất là cho đến bây
giờ, gần như không có dấu hiệu chống đối.” Tuy nhiên, thời điểm bài báo của
Browne xuất hiện quả là không may. Vì ngay khi bài báo “không có dấu hiệu chống
đối” được đưa lên mạng thì thông tin về bài diễn văn mạnh miệng trước Bộ Chính
trị của Tập Cận Bình bắt đầu được lan truyền tại Hoa lục.
Thời khắc quyết định
Những điều hùng hồn Tập Cận Bình nói ở trên làm người nghe
nhớ đến tuyên bố đình đám năm 1998 của ông Chu Dung Cơ, về việc hãy chuẩn bị sẵn
100 cỗ quan tài cho bọn tham nhũng, nhưng cũng chuẩn bị luôn cho ông một cỗ vì
ông sẵn sàng chết trong cuộc đấu tranh giành lại “niềm tin của nhân dân vào chính
phủ”. Thế nhưng, tuy dùng ngôn ngữ đầy kịch tính, lời lẽ của ông Tập lại cho thấy
tình trạng chống đối quyết liệt và sự bất mãn cao độ đang diễn ra trong giới
lãnh đạo chóp bu.
Theo lời giáo sư Trương Minh (Zhang Ming) thuộc Đại học Nhân
dân Trung Quốc, vì đang có quá nhiều chống đối và bất mãn nên có thể xem đây
chính là thời khắc quyết định mất-còn, được ăn cả ngã về không, của đồng chí Tập
Cận Bình. Quả là một thời kỳ tế nhị vì việc chuyển giao lãnh đạo chính là nhược
điểm lớn nhất của những hệ thống độc tài toàn trị, và Trung Quốc đang ở ngay
trong một thời điểm rất dễ vỡ. Việc chuyển giao quyền lực từ Thế hệ Thứ tư Hồ Cẩm
Đào cho Thế hệ Thứ năm Tập Cận Bình là lần chuyển giao quyền lực đầu tiên trong
lịch sử Cộng hòa Nhân dân Trung Quốc mà không được lãnh tụ tối cao Đặng Tiểu
Bình dàn xếp. Đặng Tiểu Bình, sau khi hất chân nhân vật chuyển tiếp Hoa Quốc
Phong, đã tự đưa mình lên ngôi cao nhất, và sau đó ông chọn Giang Trạch Dân kế
vị mình và sau nữa chọn Hồ Cẩm Đào kế vị Giang. Dĩ nhiên, Đặng không còn ở thế
có thể dàn xếp người vào ghế cao nhất trong thời hậu-Hồ.
Các chuyên gia về Trung Quốc, dù không thân thiện với chế độ,
đã cho rằng việc chuyển giao gần đây được thực hiện theo đúng các quy trình, thể
lệ của Đảng, và đã diễn ra “êm thắm”. Mặc dù được chuyên gia nhận định như thế
nhưng thực ra đã có những vấn đề nghiêm trọng,vì trong một nhà nước độc đảng, kể
cả một nước quan liêu nặng như Trung Quốc, mọi nội quy luật lệ đều có thể thay
đổi tùy theo ngẫu hứng bất chợt của lãnh tụ.Và trong cuộc chuyển giao Hồ-Tập vừa
rồi, một số điều bất ngờ đã xảy ra.
9 còn 7, và ghế đập lưng ông
Chẳng hạn, đã có sự cắt giảm ngoài dự đoán con số thành viên
của Ban Thường vụ Bộ Chính trị, tức đỉnh cao quyền lực chính trị, từ con số
chín người xuống còn bảy. Đây là bằng chứng cho thấy việc chuyển giao quyền lực
là kết quả sự dàn xếp giữa các bên, chứ không phải là kết quả bầu chọn theo luật
định. Thêm vào đó, vụ Tập Cận Bình biến mất trong hai tuần vào tháng 9/2012 –
theo một bài trên tờ Washington Post,Tập bặt tăm hai tuần vì bị chấn thương khi
một đồng nghiệp ném ghế trong một phiên họp cấp cao, và ghế đập trúng lưng Tập
– được cho là dấu hiệu của sự bất đồng nghiêm trọng trong hàng ngũ lãnh đạo. Lại
cũng có hàng loạt tin đồn về các cuộc đảo chính trước khi chuyển giao quyền lực
diễn ra, có cả tin về vụ nổ súng tại trung tâm Bắc Kinh trong số những tin
khác. Đặng Tiểu Bình từng dự báo: “Nếu Trung Quốc rơi vào bất ổn, thì bất ổn sẽ
xuất phát từ chính nội bộ Đảng Cộng sản.”
Nhưng, có lẽ lý do quan trọng nhất cho thấy đây là thời khắc
định đoạt mất-còn của Tập Cận Bình lại chính là tham vọng quá lớn của ông. Từ
trước đến nay, lãnh tụ nào của Cộng hòa Nhân dân Trung Quốc cũng yếu hơn tiền
nhiệm của mình, trừ Tập Cận Bình. Ông Tập rõ ràng là đã ấp ủ những hy vọng lớn
và ước mơ vĩ đại kiểu Mao, và chính điều này đã khiến ông, hơn hẳn ba vị tiền
nhiệm, tiến hành thanh trừng những đối thủ chính trị cản đường mình. Dưới vỏ bọc
chống tham nhũng, ông đã thúc đẩy điều mà nhà bình luận John Minnich thuộc Viện
Chính sách (think tank) Stratfor gọi là “nỗ lực rộng nhất và sâu nhất, kể từ
khi Mao Trạch Đông chết năm 1976 và Đặng Tiểu Bình lên nắm quyền hai năm sau
đó, nhằm thanh trừng, tái tổ chức và chấn chỉnh lại vị thế của giới lãnh đạo Đảng
Cộng sản.”
20 tháng 36 vị
Tính đến nay, cuộc chiến của Tập đã thực sự càn quét, hạ bệ
ít nhất 36 quan chức ở vị trí thứ trưởng hoặc cao hơn trong 20 tháng đầu tiên nắm
quyền. Ủy ban Kỷ luật Trung ương Đảng
cho biết năm ngoái họ đã kỷ luật 182.000 quan chức. Bộ sưu tập những con hổ sa
bẫy có cả Bạc Hy Lai, một ủy viên Bộ Chính trị đầy sức hút, có cả Từ Tài Hậu, từng
là một trong những vị tướng quyền lực nhất nước, và có cả Chu Vĩnh Khang, ông
vua lực lượng an ninh nội chính, người phải phải rời ngôi vào năm 2012.
Thông báo về việc điều tra ông Chu Vĩnh Khang, đưa ra ngày
29/7/2014 vừa qua, đánh dấu điều một số người cho là “kết thúc giai đoạn quan
trọng đầu tiên trong chiến dịch chống tham nhũng của Tập,” nhưng điều này còn
có ý nghĩa sâu xa hơn nhiều. Việc truy tố chưa từng có rõ ràng đánh dấu những
ngày cuối cùng của hai thập niên ổn định chính trị, một thời kỳ đủ dài để cho
phép Trung Quốc phục hồi sức lực sau 27 năm thảm hại dưới sự cai trị của Mao Trạch
Đông.
Phạm điều tối kỵ
Việc điều tra Chu Vĩnh Khang thực ra vi phạm điều tối kỵ từng
được mấy thế hệ lãnh đạo tuân thủ, đó là không được truy tố ủy viên hay cựu ủy
viên của Ban Thường vụ Bộ Chính trị. Nếu các lãnh tụ biết mình sẽ không bị truy
bức đến cùng, như họ từng bị truy bức trong thời Cách mạng Văn hóa do Mao phát
động, thì họ sẽ sẵn lòng rút lui êm thắm nếu thất bại khi tranh giành quyền lực.
Nói cách khác, người kế vị khôn khéo của Mao, ông Đặng Tiểu Bình đã giảm thiểu
tối đa nguy cơ các nhân vật chính trị quan trọng phải chiến đấu đến cùng và xé
nát Đảng Cộng sản. Nhìn như thế thì việc cấm đụng đến các vị Ủy viên ban Thường
vụ là một yếu tố quan trọng trong việc tái lập ổn định sau thời kỳ thanh trừng
điên dại kéo dài hàng thập niên do Mao tiến hành.
Thế nhưng, Tập Cận Bình đã đảo ngược thế cờ và quy trình
quen thuộc, và điều này thể hiện rất rõ qua vụ cho điều tra Chu Vĩnh Khang và
án chung thân dành cho Bạc Hy Lai. Đây là dấu hiệu cho thấy Trung Quốc đang trở
lại thời kỳ mà nhiều nhà quan sát nghĩ là đã qua từ lâu, và Tập Cận Bình đang
phủ nhận cách làm chính trị của thời kỳ do Giang-Hồ thống lĩnh. Suốt thời kỳ vuốt
mặt phải nể mũi đương nhiên đó, những kẻ chơi trò quyền lực đã cố duy trì thế
cân bằng mong manh giữa những phe kình chống nhau trong Đảng. Còn đến thời Tập
Cận Bình, cuộc chiến mất-còn sống-chết tranh giành quyền lực đang biến thành chủ
trương“Tao còn, mày mất” hoặc “Mày chết, tao sống” (“You die, I live.”)
Như giáo sư Trương Minh thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc nhận
xét, “trận đánh” giữa Tập và những quan chức khác “đã ở mức nóng bỏng cực độ.”
Câu hỏi đặt ra là liệu trong những tháng sắp tới, các cuộc đấu đá kia sẽ giảm
cường độ hay lại càng nóng bỏng.
Thỏa thuận?
Theo quan sát viên kỳ cựu về vấn đề Trung Quốc, ông Willy
Lam, thì giai đoạn tệ hại nhất đã qua. Ông trích một nhận định của Đặng Vũ Văn
– nguyên Phó Tổng Biên tập tờ Học tập Thời báo (Study Times)của Trường Đảng
Trung ương – đăng trên Đại Công báo (Ta kung Po),tờ báo Hongkong thường phản ảnh
đường lối Bắc Kinh, số ra ngày 26/7: “Nhiều người muốn biết liệu những con “hổ
lớn” hoặc “hổ già” có tiếp tục bị sa bẫy hay không. Và khả năng điều này xảy ra
trong thời gian còn lại của nhiệm kỳ năm năm lần thứ nhất gần như bằng không.”
Ông tin rằng Tập Cận Bình đã đạt được một thỏa thuận nào đó với Giang Trạch
Dân, Hồ Cẩm Đào, và những tai to mặt lớn khác trong Đảng để họ cho phép Tập làm
bất cứ những gì Tập muốn với Chu Vĩnh Khang, với điều kiện Tập sẽ không đụng đến
họ hoặc con cháu họ.
Nhưng một thỏa thuận như thế là điều nhiều người còn hoài
nghi. Hiện đang có rất nhiều dự đoán về những gì sẽ xảy ra, và tất cả dường như
đều cho thấy suy đoán của Đặng Vũ Văn không đúng, ít nhất là với các lý do sau:
Con hổ lớn nhất & tà khí
Thứ nhất, Tập được cho là đang dùng chiến dịch chống tham
nhũng – trên thực tế thì đây là một cuộc thanh trừng chính trị – để gạt ra
ngoài những kẻ chống đối kế hoạch tái cấu trúc kinh tế sâu rộng. Nếu điều này
đúng thì thỏa thuận mà Đặng Vũ Văn nhắc tới là sai. Xét cho cùng, nếu tìm cách
thỏa thuận với phe bảo thủ thì phe bảo thủ, vốn chịu nhiều thiệt hại nhất nếu
có thay đổi, sẽ ở vào thế có thể cản trở hầu hết các cải cách. Trong khi đó, Tập
Cận Bình lại là tuýp người khát khao để lại một di sản đáng kể – Tập muốn được
xem như người có công cứu sống Đảng Cộng sản và thực hiện được“Giấc mơ Hoa” –
và ông cũng chẳng dại gì bán rẻ tiền đồ của chính mình nếu thỏa hiệp. Để làm được
điều mọi người nói ông sẽ làm – hoặc ít nhất là nắm được quyền lực tối cao – Tập
Cận Bình cần nhổ nanh mọi đối thủ, nhổ nanh mọi con hổ vẫn đang là chúa tể rừng
rú.
Thứ hai, mọi người hầu như đang mất kiên nhẫn với Tập, hoặc
đang gặp bất lợi vì các chính sách của ông. Điều này có nghĩa trên thực tế Tập
đang có động lực rất chính đáng để tung một chiêu ngoạn mục nhằm lấy lại sự ủng
hộ của xã hội, chẳng hạn như bủa lưới bắt luôn con hổ lớn nhất của bầy hổ là
Giang Trạch Dân. Nhà bình luận thạo tin ở Bắc Kinh, ông Lý Vĩ Đông (Li Weidong)
tin rằng Tập sẽ nhắm vào mạng lưới tay chân của Giang và từ đó đảm bảo rằng 19
vị cựu Ủy viên Ban Thường vụ Bộ Chính trị sẽ vì sợ hãi mà phải tuân thủ mọi ý
muốn của Tập.
Thứ ba, ngay cả khi có một thỏa thuận giữa Tập và các bác hổ
già đi nữa, thì những thỏa thuận đó cũng không thể kéo dài. Tập chắc chắn hiểu
rằng ông đã đẩy cao kỳ vọng của người dân Trung Quốc và giờ đây ông phải làm những
gì mình hứa. Quần chúng đòi hỏi bọn tham nhũng và quan tham bị hạ bệ, quần
chúng muốn thấy gió lành thổi bay “tà khí”, mượn lời người bạn thâm niên của Tập
nói với nhà báo John Garnaut. Vì vậy, Tập sẽ không thỏa hiệp trong cuộc chiến
chống tham nhũng, ngay cả khi đó là điều Tập muốn làm. Trong xã hội Trung Quốc
phát triển ngày càng phức tạp, có những thế lực mới không thể nào xem thường.
Vượt tầm kiểm soát
Tập Cận Bình, giống Gorbachev, là người muốn làm điều vĩ đại
để cải cách một hệ thống bệnh hoạn. Nhưng cũng như lãnh tụ cuối của Liên Xô cũ,
Tập vừa kích hoạt những chuyển biến mà ông không thể kiểm soát được. Ông quyết
định tấn công tham nhũng, nhưng tệ nạn này đã ăn quá sâu trong hệ thống chính
trị cộng sản Trung Quốc, nên rất khó có thể quản lý những nỗ lực chống tham
nhũng quyết liệt. Không may cho Tập, ông đã tạo ra những kỳ vọng lớn lao trong
xã hội, và trong cả giới tinh hoa. Cũng vì vậy ông không thể nào ngưng chiến dịch
chống tham nhũng, và điều này nghĩa là dù có ngầm thỏa thuận với những bác hổ
già đi nữa, các thỏa thuận đó không sớm thì muộn cũng tan tành, bằng cách này
hay cách khác.
Một hệ thống chính trị dễ vỡ không thể kiềm chế được những kẻ
quyết chí chiến đấu đến cùng để tồn tại.
Chính trị Trung Quốc thời hiện đại có lẽ sẽ không man rợ như
trong những năm đầu lập nước Cộng hòa Nhân dân, nhưng vẫn không thể cho phép một
lãnh tụ chấp nhận tình thế bất phân thắng bại. Một lãnh tụ chỉ có thể hoặc thắng
hoặc thua, nhất là với Tập Cận Bình, kẻ đã kích hoạt điều được xem như một cuộc
chiến tranh hủy diệt mang động cơ chính trị.
Logic khốc liệt
Với những thử thách quá lớn trong những ngày này, không ai
muốn thấy mình yếu kém, nhất là đối với Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc. Tập
Cận Bình đã khởi động cuộc chiến sống-còn, và ông phải tiến hành đến khi kết
thúc. Khác với những hệ thống pháp trị trong đó các cơ cấu có tính định chế sẽ
kiềm chế những xung động và xung đột, hệ thống toàn trị ở Trung Quốc lại dễ
dàng tưởng thưởng những hành động tồi bại nhất trong những thời kỳ căng thẳng
nhất. Kiểu cách chính trị được ăn cả ngã về không của Tập Cận Bình trói ông vào
một logic rất khốc liệt mà ông không thể thoát khỏi.
Trong tình hình đó, như nhận định của giáo sư Quách Ôn Lương
(Guo Wenliang) thuộc Đại học Trung Sơn tỉnh Quảng Châu: “nguy cơ những con hổ sẽ
liên kết để phản công là một nguy cơ rất, rất lớn” vì các quan chức cao cấp sẽ
không thể ngồi chờ Tập đến tóm đi từng người một. Và Tập cũng không thể ngồi chờ
họ tấn công phản kích.
Tập Cận Bình, một lãnh tụ cứng rắn đang định hình và tung
hoành, đã thay đổi cục diện chính trị tại Trung Quốc Cộng sản – sự thay đổi này
có thể tốt hay xấu hơn, nhưng điều chắc chắn là ông không thể quay ngược lại được
nữa.
Nguồn: Gordon G. Chang, “China’s “Gorbachev” Is Tearing the Communist Party Apart“, The National Interest 14/8/2014.
Bản tiếng Việt © 2014 Phan Trinh & pro&contra
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét