Tháng trước, Human Rights Watch,
một tổ chức nhân quyền quốc tế lớn của Mỹ, công bố một báo cáo dài 96 trang nói
về những nỗ lực của Trung Quốc trong việc chi phối và phá hoại các cơ chế nhân
quyền chủ chốt của Liên Hợp Quốc. Trung Quốc làm vậy vừa để tránh bị
chỉ trích về nhân quyền, vừa để bảo vệ các đồng minh của mình.
Bản báo cáo, có tên là Cái giá của
vận động quốc tế: Sự can thiệp của Trung Quốc vào các cơ chế nhân quyền Liên Hợp
Quốc, không được nhiều người chú ý, có lẽ một phần vì nó phải cạnh tranh với
cái máy nổ có tên là Nhà Trắng vốn dĩ ồn ào hơn bất cứ chính quyền nào từng có
trong lịch sử Mỹ.
Dù lý do là gì đi nữa, thật tệ hại
khi bản báo cáo này không được khai thác nhiều hơn. Nó nói đến một vấn đề quan
trọng. Trong nhiều năm qua, Trung Quốc đã bày binh bố trận để đẩy lùi những chỉ
trích đối với thành tích nhân quyền ngày càng xấu đi của họ.
Đáng kể nhất là việc các nhân
viên an ninh của chính quyền thường xuyên cảnh báo các nhà hoạt động Trung Quốc
không được làm việc với các viên chức nhân quyền của Liên Hợp Quốc ở Geneva
(Thuỵ Sĩ), kể cả liên lạc cũng không được. Chính quyền thậm chí đã giam giữ một
số người để ngăn họ tham dự các cuộc họp của Liên Hợp Quốc. Những nhà hoạt động
nào mà xoay xở đến được Geneva thì cũng bị trừng phạt khi trở về.
Hậu quả của những chiến thuật này
là nhiều nhà hoạt động Trung Quốc ngần ngại làm việc với các quan chức của Liên
Hợp Quốc hay các tổ chức phi chính phủ quốc tế vốn thường cung cấp thông tin
cho LHQ. Các chuyên gia của LHQ cũng gặp khó khăn khi tìm cách thu thập thông
tin trực tiếp từ các nhà hoạt động nhân quyền.
Đồng thời, đối với các tổ chức
phi chính phủ quốc tế hay chỉ trích mình, Beijing sử dụng cả ảnh hưởng chính trị
lẫn những động thái quan liêu để ngăn chặn họ được cấp quy chế quan sát viên của
LHQ (quy chế này dành cho các tổ chức xã hội dân sự, giúp họ dễ dàng tham dự
các sự kiện của LHQ hơn). Trong một số trường hợp, những NGO nộp đơn xin quy chế
này bị ngăn trở hàng năm trời khi Trung Quốc đặt ra những câu hỏi vô nghĩa về hồ
sơ của họ, vốn phải được trả lời trước khi hồ sơ được xử lý.
Trung Quốc cũng tìm cách gây ảnh
hưởng lên các cuộc tranh luận ở các cơ quan nhân quyền chủ chốt của LHQ, trong
đó có cả Hội đồng Nhân quyền.
Bất kể thành tích nhân quyền của
Trung Quốc được đưa ra trước Hội đồng như thế nào, Trung Quốc đều nhờ các nước
bạn bè của mình làm công tác “tuyên giáo” hộ. Bởi vì các nước này hiểu rằng
Trung Quốc sẽ “đáp lễ” khi đến lượt họ bị kiểm điểm về nhân quyền trước Hội đồng.
Chẳng hạn như năm 2013, phái đoàn
Cuba ở Hội đồng Nhân quyền đã công khai khen ngợi Trung Quốc trong việc đàn áp
những người bất đồng chính kiến, rằng họ “đánh giá cao các biện pháp chống tội
phạm và khuyến khích Trung Quốc tiếp tục bảo vệ chủ quyền của mình”. Trung Quốc
về sau trả ơn bằng cách tuyên bố “chúc mừng Cuba về những tiến bộ trong lĩnh vực
nhân quyền”.
Bản báo cáo của Human Rights Watch
là tài liệu phải đọc vì nó giúp chúng ta hình dung xem một trật tự thế giới do
Trung Quốc lãnh đạo sẽ như thế nào: đó sẽ là một thế giới nơi mà các giá trị quốc
tế, bao gồm cả việc thúc đẩy và bảo vệ nhân quyền, sẽ hết lần này đến lần khác
bị coi là phá vỡ lợi ích quốc gia, và chỉ những nước nào hoàn toàn không có khả
năng mặc cả ngoại giao với những nước như Trung Quốc thì mới bị soi xét một
cách thích đáng.
Tuy vậy, không có chiến thuật nào
của Trung Quốc mà Human Rights Watch nêu ra mới mẻ gì cho lắm. Kể từ vụ thảm
sát ở quảng trường Tiananmen (Thiên An Môn) năm 1989, Trung Quốc đã tìm cách
bào chữa cho những chỉ trích về nhân quyền một cách quyết liệt, và phần lớn là
họ đã thành công. Trong hơn hai thập niên qua, họ thường, mặc dù không phải lúc
nào cũng vậy, che chắn cho những đồng minh thân cận khỏi những lời chỉ trích,
trong đó có cả Bắc Triều Tiên và Myanmar thời kỳ tiền dân chủ hoá. Và thật đáng
buồn là sự đe doạ đối với các nhà hoạt động Trung Quốc nhằm ngăn họ làm việc với
các quan chức của LHQ ở Geneva cũng là một hiện tượng đã kéo dài dai dẳng.
Nhà hoạt động dân chủ Liu Xiaobo
(Lưu Hiểu Ba), Khôi nguyên Nobel Hoà Bình, mắc bệnh ung thư trong trại giam và
qua đời ngày 13/7/2017 trong một bệnh viện được an ninh Trung Quốc canh phòng cẩn
mật mà không có áp lực quốc tế nào can thiệp được. Ảnh: Lam Yik Fei/The New
York Times.
Cái khác của hôm nay so với 10
hay 20 năm trước là mức độ ảnh hưởng của Trung Quốc, và một số nước thì ngày
càng e dè trong việc chống lại sự chi phối và đe doạ của Trung Quốc. Nói cách
khác, Trung Quốc có thể sử dụng các chiến thuật của mình một cách hiệu quả hơn
mà lại chịu ít thiệt hại về uy tín hơn. Các quan chức ở Washington, London, và
Brussels nên lưu ý và tìm cách chống đỡ cho hệ thống nhân quyền của LHQ một
cách toàn diện.
Tiếc thay, chẳng có bằng chứng
nào cho thấy là chính phủ Mỹ sẽ hành động để đối lại với Trung Quốc ở LHQ. Thay
vào đó, chính quyền của Tổng thống Donald Trump lại từng bước huỷ hoại LHQ nói
chung và cơ chế nhân quyền LHQ nói riêng bằng những cách thực ra là rất ăn khớp
với những nỗ lực của Trung Quốc.
Không có gì đáng ngạc nhiên khi
Trung Quốc sẽ chống lại hoặc thậm chí là phá vỡ các cơ chế nhân quyền toàn cầu.
Cái đáng ngạc nhiên, và đáng buồn,
là chính phủ Mỹ, và nhiều lãnh đạo của một trong hai đảng chính trị lớn của Mỹ,
cũng đang tìm cách làm suy yếu các thiết chế toàn cầu quan trọng mà nước Mỹ đã
giúp xây dựng nên này. Cả trước và sau khi nhậm chức, Tổng thống Trump đã chỉ
trích LHQ một cách không thương tiếc. Trong bài phát biểu hồi tháng Ba năm 2016
ở một tổ chức vận động hành lang thân Israel, Trump đã than thở về “sự kém cỏi
toàn diện của LHQ”. Vào tháng 12, Tổng thống tân cử Trump đưa ra một cái nhìn đầy
đủ hơn: ông thừa nhận “tiềm năng lớn” của LHQ nhưng cũng cho rằng “lúc này nó
chỉ là một câu lạc bộ của những người tụ tập, nói chuyện suông và vui vẻ với
nhau”.
Trong không đầy một năm sau khi
nhậm chức, cuộc chiến giữa chính quyền Trump và các cơ quan nhân quyền LHQ đã bắt
đầu, và có thể sẽ còn leo thang trong những năm tới. Nhiều cơ quan LHQ đã đúng
khi chỉ trích Trump về lệnh cấm nhập cảnh đối với một số nước Hồi giáo, hay những
tuyên bố lập lờ của ông ta về bạo lực của những người da trắng thượng đẳng ở
Charlottesville, hay cả những đòn tấn công liên tiếp của Trump đối với cánh báo
chí Mỹ. Các quan chức Nhà Trắng hầu như bác bỏ hết các chỉ trích này.
Đối với đảng Cộng hoà, Trump
không phải người khởi xướng ra việc công kích LHQ. Họ đã làm việc này hàng chục
năm qua rồi. Chẳng hạn vào năm 2012, các thượng nghị sĩ Cộng hoà đã ngăn chặn
thành công việc Mỹ phê chuẩn Công ước LHQ về quyền của người khuyết tật. Cũng
trong năm đó, 34 thượng nghị sĩ Cộng hoà gửi thư cho Chủ tịch Uỷ ban Đối ngoại
Thượng viện John Kerry bày tỏ ý định chống lại việc phê chuẩn Công ước LHQ về
Luật Biển 1982, vốn được Tổng thống Bill Clinton lần đầu tiên trình phê chuẩn
vào năm 1994. Đây là hai trong số những công ước quốc tế đã mốc meo ở Thượng viện
do bị đảng Cộng hoà chống đối.
Công bằng mà nói, cũng chẳng có
bao nhiêu đảng viên Dân chủ dành thời gian ủng hộ LHQ và các cơ quan nhân quyền
của nó. LHQ có một vấn đề rất lớn về hình ảnh ở Mỹ: người ta chú ý nhiều đến điểm
yếu hơn là điểm mạnh của nó, khiến cho việc ủng hộ LHQ trở nên khó khăn hơn nhiều.
Hơn nữa, ủng hộ các cơ chế nhân
quyền của LHQ chẳng mang lại được cho các chính trị gia bao nhiêu phiếu, nhất
là ở những địa hạt hay thay đổi ở Ohio, Florida hay Iowa. Cùng lắm thì nó chỉ
là một vấn đề vô hại với hầu hết cử tri, còn nếu không may thì nó có thể lấy đi
của các ứng cử viên vài phiếu bầu cần thiết.
Còn người dân Trung Quốc hiển
nhiên chẳng có vai trò gì trong việc quyết định cách tiếp cận của chính phủ đối
với những vấn đề đối ngoại căn bản. Điều này sẽ không thể thay đổi một sớm một
chiều. Beijing sẽ chẳng đoái hoài gì đến những chỉ trích trong nước đối với những
nỗ lực làm suy yếu các tổ chức nhân quyền của LHQ.
***
Thomas Kellogg là Giám đốc Điều
hành của Trung tâm Luật Châu Á thuộc Đại học Georgetown (Mỹ).
Lược dịch từ bài China Is Getting Better at Undermining Global Human Rights của Thomas Kellogg, đăng trên tập chí Foreign Policy ngày 18/10/2017.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét