7165 - Việt Nam đang già đi trước khi giàu

Phương Thảo chuyển ngữ (VNTB/ Economist) 

Khi trời vừa hửng sáng, các công viên ở Hà Nội đông đầy người. Hàng trăm người già đến đó mỗi buổi sáng để tập thể dục trước khi cái nóng nhiệt đới trở nên không dễ chịu với các môn thể dục thể thao. Các nhóm người ham thích thể dục phát triển nhanh. Phụ nữ cao tuổi tung các dải lụa hoa tập thái cực quyền ở một góc công viên. Dưới bóng râm một cái cây cao, hàng chục người khiêu vũ uốn mình trong điệu nhạc samba. Người khác tập thể dục toát mồ hôi trên máy tập thể dục ngoài trời. Tho, 83 tuổi với bộ ria mép màu trắng gọn gàng, nói rằng ông đi bộ quanh hồ mỗi ngày dù mưa hay nắng.

Trong vài thập kỷ tới, khu công viên này sẽ trở nên đông đúc hơn. Việt Nam có độ tuổi trung bình là 26. Nhưng dân số đang già đi nhanh chóng. Những người trên 60 tuổi chiếm 12% dân số, số này được dự báo sẽ tăng lên 21% vào năm 2040, một trong những mức tăng nhanh nhất trên thế giới (xem biểu đồ). Đó là một phần vì tuổi thọ đã tăng từ 60 vào năm 1970 lên 76 ngày nay nhờ thu nhập tăng. Sự thịnh vượng ngày càng tăng cũng đã làm giảm tỷ lệ sinh trong cùng khoảng thời gian đó, với từ khoảng mỗi phụ nữ có 7 con giảm xuống dưới 2. Vào những năm 1980, Đảng Cộng sản cầm quyền bắt đầu thực thi chính sách một con. Mặc dù ít nghiêm ngặt hơn so với Trung Quốc, chính sách này đã làm giảm mạnh việc gia tăng dân số.

Ảnh minh họa. 

Nhân khẩu học đang thay đổi tương tự ở nhiều nước châu Á. Nhưng ở Việt Nam lại đang diễn ra trong khi đất nước vẫn còn nghèo. Khi tỷ trọng dân số trong độ tuổi lao động tăng lên cao nhất ở Hàn Quốc và Nhật Bản, GDP hàng năm theo đầu người ( đã được điều chỉnh theo sức mua thực tế) đứng ở mức 32.585 đô la và 31.718 đô la tương ứng. Ngay cả Trung Quốc cũng đã đạt được 9.526 đô la. Ở Việt Nam, đạt mức cao nhất vào năm 2013, thu nhập trung bình chỉ là 5. 024 đô la. Indonesia và Philippines dự kiến sẽ đạt được bước ngoặt trong vài thập kỷ tới, với mức thu nhập cao hơn nhiều lần so với Việt Nam.

Sự thay đổi này thật nhức. Thứ nhất, liệu chính phủ sẽ có thể hỗ trợ hàng triệu người Việt Nam cao tuổi? Chỉ có những người cực kỳ nghèo và những người trên 80 tuổi ( chiếm cả hai nhóm chiếm khoảng 30% tổng số người cao tuổi) được hưởng lương hưu nhà nước với chỉ vài đô la một tuần lễ. Trong một cuộc khảo sát gần đây nhất vào năm 2011 về người cao tuổi cho thấy 90% trong số họ không có tiền tiết kiệm. Nợ nần lại là phổ biến. Việc hỗ trợ họ sẽ trở nên tốn kém hơn bao giờ hết. Quỹ tiền tệ quốc tế IMF dự đoán rằng chi phí hưu trí ở mức hiện tại có thể làm tăng chi tiêu của chính phủ đến 8% GDP vào năm 2050. Đó là mức tăng nhanh nhất so với 12 quốc gia châu Á khác mà họ đã điều tra.

Vấn đề ở nông thôn nơi phần lớn người cao tuổi sống còn tồi tệ hơn. Trước đây người trẻ được chăm sóc cho cha mẹ già. Giờ họ có xu hướng rời bỏ làng quê để tìm kiếm sống ở thành phố. Khảo sát cho thấy tỷ lệ người già sống một mình đang tăng lên, đặc biệt là ở các làng xóm. Nhiều người làm việc cho đến tận khi chết. Khoảng 40% nam giới nông thôn vẫn đang ở độ tuổi 75, gấp đôi tỷ lệ cư dân thành thị. Ở Anh con số đó là 3%. Thường thì họ làm các công việc tay chân cực nhọc, chẳng hạn như làm lúa hoặc đánh bắt cá.

Việc chăm sóc sức khỏe cho hàng triệu người cao tuổi hơn là một nỗi lo khác. Bệnh Alzheimer, bệnh tim và bệnh do tuổi tác đang tăng lên. Trong công viên, một người đàn ông 78 tuổi trong một chiếc áo phông thể thao màu trắng, nói rằng ông đến đây theo yêu cầu của bác sĩ để tham gia một nhóm tập thể dục sau khi uống một viên thuốc trợ tim. Khoảng một phần ba những người trên 60 tuổi không có bảo hiểm y tế đắt đỏ. Nhiều tỉnh vẫn chưa có khoa lão khoa thích hợp ở bệnh viện. Các nhóm bảo hiểm y tế không chính thức đã xuất hiện để lấp đầy khoảng trống này. Với một khoản phí, các thành viên được tham gia các lớp tập thể dục và kiểm tra sức khoẻ miễn phí. Nhưng chẳng mấy bác sĩ được đào tạo hoặc trang bị để điều trị những ca bệnh nghiêm trọng hơn.

Chính phủ đang bắt đầu thực hiện các chính sách để giảm gánh nặng tài chính và cải thiện cuộc sống của người cao tuổi. Năm ngoái, họ đã nới lỏng chính sách một con. Vào tháng 5 chính phủ cho biết sẽ tăng tuổi nghỉ hưu từ 55 lên 60 đối với nữ và 60 đến 62 đối với nam, và cải cách chương trình lương hưu để trang trải nhiều hơn. Năm tới, họ có kế hoạch bắt đầu cải tạo hệ thống bảo hiểm y tế và hỗ trợ xã hội.

Nhưng không có điều nào trong số đó sẽ làm thay đổi cấu trúc nền kinh tế. Thông thường, khi các quốc gia leo thang thu nhập, họ chuyển từ canh tác nông nghiệp sang các ngành có năng suất cao hơn, như dịch vụ. Bằng thước đo này, Việt Nam đang tụt hậu so với các nước láng giềng. Khi dân số trong độ tuổi lao động đạt đỉnh vào năm 2013, nông nghiệp chiếm 18% nền kinh tế. Tại cùng một thời điểm đó ở Trung Quốc, nông nghiệp chỉ chiếm 10% GDP. Tồi tệ hơn, sản lượng của nông dân có xu hướng giảm dần theo độ tuổi, không giống như của các nhà quản lý. Sự phụ thuộc quá mức vào nông nghiệp này phần nào giải thích tại sao ba phần tư lao động Việt Nam đang làm việc mà lại kém hiệu quả hơn khi họ già đi. Ở Malaysia, chỉ có khoảng một nửa lực lượng lao động làm nông nghiệp.

Việc tăng năng suất sẽ rất khó khăn. Chính phủ vẫn còn gắn bó với thống kê. Các doanh nghiệp nhà nước chiếm lĩnh nhiều ngành công nghiệp. Trong khi đó hầu hết sinh viên đại học lãng phí ít nhất một năm vì học Mác – Lê. Nhiều nước ở châu Á đang già đi nhanh chóng. Nhưng già đi trước khi giàu làm cho các vấn đề của Việt Nam lại càng nghiêm trọng hơn.