Bài phân tích đánh giá việc Bắc Kinh xác định chiến lược biển của mình trong các tuyên bố công khai của lãnh đạo. Mục đích là nhằm hiểu được nhiều hơn về ý đồ và ưu tiên chiến lược của Trung Quốc trong lĩnh vực biển; đồng thời cung cấp cho giới hoạch định chính sách và các chuyên gia an ninh quốc gia vốn kiến thức cụ thể và đầy đủ nhất để đối trọng với Trung Quốc trong các vấn đề trên biển.
Các chiến lược gia và quan sát viên, những người đang tìm cách dự đoán những động thái tiếp theo của Trung Quốc tại Biển Đông, thường tập trung vào một số khía cạnh của vấn đề ngắn hạn, khía cạnh an ninh và khía cạnh cụ thể về vị trí địa - ví dụ như liệu và khi nào Trung Quốc sẽ chiếm giữ hoặc triển khai các căn cứ quân sự tại các thực thể tranh chấp. Đó là những câu hỏi quan trọng nhưng chỉ là một vài mảnh ghép trong bức tranh tổng thể lớn hơn. Một số văn bản chính thống của Trung Quốc cho thấy rõ hoạt động của Trung Quốc tại Biển Đông, Biển Hoa Đông và Ấn Độ Dương và bất cứ nơi nào khác trên biển là một phần trong chiến lược lớn hơn nhằm xây dựng Trung Quốc trở thành cường quốc biển, đây là mục tiêu cuối cùng mà các nhà lãnh đạo Trung Quốc xác định theo nghĩa rộng lớn nhất có thể và được xem là một thành tố cần thiết trong chiến lược tổng thể, để hồi sinh dân tộc.
Bài phân tích này đánh giá việc Bắc Kinh xác định chiến lược biển của mình trong các tuyên bố công khai của lãnh đạo.[1] Tác giả nhận thức có rất nhiều công trình nghiên cứu về quá trình phát triển, hoạt động, năng lực trong lĩnh vực hàng hải của Trung Quốc, đặc biệt là những khía cạnh liên quan đến an ninh, và không tìm cách viết thêm về các nội dung này.[2] Thay vào đó, nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc tìm hiểu các hiện tượng này thông qua lăng kính các mục tiêu cũng như cách tiếp cận mà Bắc Kinh tuyên bố. Nội dung này sẽ được đánh giá một cách rộng rãi, không chỉ dừng lại ở khía cạnh an ninh. Mục đích là nhằm hiểu được nhiều hơn về ý đồ và ưu tiên chiến lược của Trung Quốc trong lĩnh vực hàng hải; đồng thời cung cấp cho giới hoạch định chính sách và các chuyên gia an ninh quốc gia vốn kiến thức cụ thể và đầy đủ nhất để đối trọng với Trung Quốc trong các vấn đề trên biển.
Bài phân tích có bố cục như sau: Thứ nhất, bài viết miêu tả mục đích cuối cùng mà Bắc Kinh đặt ra trong lĩnh vực hàng hải và mục đích cuối cùng này có mối liên hệ trực tiếp như thế nào với chiến lược quốc gia ở cấp độ cao hơn của Trung Quốc. Từ đó, bài phân tích tìm kiếm nguồn gốc chiến lược biển của Trung Quốc, chứng minh rằng khát vọng hướng tới cường quốc biển của Trung Quốc không phải là mới, trái lại đã có nguồn gốc từ lâu liên quan tới an ninh và lợi ích phát triển của Trung Quốc. Sau đó, bài viết đánh giá về chiến lược biển hiện nay của Trung Quốc, lập luận rằng Trung Quốc đang mở rộng cách tiếp cận và sử dụng mọi công cụ quản lý nhà nước để đạt được mục tiêu đề ra. Tiếp theo, bài viết cũng nhận định về triển vọng tương lai chiến lược đó thông qua xem xét cách thức Trung Quốc phát triển quan điểm về quyền và lợi ích trên biển của mình.
MỤC ĐÍCH CHIẾN LƯỢC TỐI THƯỢNG CỦA TRUNG QUỐC: CƯỜNG QUỐC TRÊN BIỂN
Bước đầu tiên trong việc hiểu được chiến lược biển của Trung Quốc là hiểu Trung Quốc đặt ra mục đích cuối cùng ra sao trong lĩnh vực biển. Theo ngôn ngữ riêng của Bắc Kinh, nước này cố gắng xây dựng Trung Quốc trở thành cường quốc biển. Nhiều văn bản quy phạm của Cộng Hoà Nhân dân Trung Hoa (PRC) đưa ra thuật ngữ - 海洋强国 – đây thường được xem là cách tuyên bố về một nhiệm vụ tổng thể cho hàng loạt các chương trình trên biển như: thăm dò biển sâu, ngoại giao duyên hải, tuần tra thực thi pháp luật, phát triển ngành công nghiệp đánh cá, các chiến dịch quan hệ công chúng (PR) nhằm củng cố các yêu sách lãnh thổ trên biển của Trung Quốc, phát triển lực lượng hải quân và xây dựng trên các thực thể tại Biển Đông.[3]
Trong khi các văn bản pháp quy của chính phủ Trung Quốc năm 2003 mới liệt kê “xây dựng Trung Quốc trở thành cường quốc trển biển” (hay đơn giản “xây dựng cường quốc biển”) như là một mệnh lệnh chiến lược, thuật ngữ này đã nổi lên với ý nghĩa chính trị từ ngày 8/11/2012. Vào ngày đó, Tổng Bí thư Hồ Cẩm Đào kêu gọi “xây dựng Trung Quốc trở thành cường quốc biển” trong Bản báo cáo làm việc tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ 18 của Đảng Cộng sản Trung Quốc, Đại hội tập hợp các quan chức cao cấp của Đảng được tổ chức năm năm một lần, đưa ra các định hướng về những ưu tiên chính sách quan trọng của quốc gia.[4] Bài diễn văn của ông Hồ tại Đại hội Đảng nhấn mạnh mục tiêu xây dựng cường quốc biển được nâng cấp thành một ưu tiên quốc gia.
Phát biểu của Hồ Cẩm Đào liệt kê bốn đặc điểm của cường quốc biển; tất cả các đặc điểm đều có nhiệm vụ xác định cách tiếp cận chiến lược tổng thể của Bắc Kinh trong lĩnh vực hàng hải:[5]
- Khả năng khai thác nguồn tài nguyên đại dương.
- Kinh tế biển phát triển.
- Bảo tồn môi trường biển
- Kiên quyết bảo vệ quyền và lợi ích trên biển.
Bình luận mang tính chất định hướng về bài phát biểu của ông Hồ chỉ rõ rằng Bắc Kinh coi việc sử dụng toàn bộ cách thức thể hiện nỗ lực liên quan đến đại dương là một yêu cầu để đạt được những tham vọng chiến lược của Trung Quốc. Trong một bài báo được đăng tải nhanh sau bài phát biểu của ông Hồ Cẩm Đào, Liu Cigui, Giám đốc Cục Hải dương quốc gia Trung Quốc (SOA) định nghĩa cường quốc biển là một đất nước có “sức mạnh và khả năng toàn diện để phát triển, sử dụng, bảo vệ và kiểm soát đại dương.” Ông không nói rõ ý nghĩa của “kiểm soát” (管控), từ góc độ địa lý hay thực thi. Tuy nhiên, ông không sử dụng thuật ngữ mà các nhà chiến lược Trung Quốc thường sử dụng để miêu tả khái niệm quân sự của Phương Tây về “kiểm soát trên biển” (Sea control) hay “chỉ huy trên biển” (Sea Command), (制海权). Thay vào đó, ông đã sử dụng thuật ngữ có tính chất phổ quát hơn với ý nghĩa mang tính chất quản lý hay hành chính.[6] Ông Liu cũng viết về hình thức nên có của cường quốc biển; ngành công nghiệp liên quan đến biển có thể tạo ra tỷ lệ tương đối lớn đối với tổng thể nền kinh tế Trung Quốc; số lượng lớn các ngành nghề liên quan đến biển có thể đạt được những thành tựu về khoa học và công nghệ; việc khai thác các nguồn tài nguyên biển nên được tiến hành một cách bền vững; năng lực phòng thủ nên đủ mạnh để bảo vệ chủ quyền quốc gia và quyền, lợi ích trên biển, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ hoà bình, thúc đẩy sự phát triển của các vấn đề trên biển quốc tế.[7] Ông đã vẽ ra một bức tranh toàn diện và đầy tham vọng.
Sau này, Tổng Bí Thư Tập Cận Bình đã mở rộng và làm rõ mối liên hệ giữa Cường quốc biển và các mục tiêu chiến lược của Trung Quốc, cho thấy rõ sức mạnh trên biển vừa là yêu cầu và vừa là hình thức chứng minh sự trỗi dậy của Trung Quốc với tư cách là một cường quốc vững mạnh. Ông Tập đã chỉ ra rõ mối liên hệ giữa chiến lược biển và việc Trung Quốc đạt được các mục tiêu chiến lược quốc gia trong trung và dài hạn: “xây dựng một xã hội thịnh vượng hài hoà ở mọi lĩnh vực” (全面建成小康社会) từ nay đến năm 2021 (Kỷ niệm 100 năm thành lập Đảng Cộng sản Trung Quốc); và “Đại hồi sinh dân tộc Trung Hoa” (中华民族伟大复兴), hay hồi sinh quốc gia, từ nay đến năm 2049 (Kỷ niệm 100 năm thành lập nước CHND Trung Hoa). [8] Tháng 7/2013, Tập Cận Bình đã điều hành một phiên họp nghiên cứu của Bộ Chính trị về các vấn đề trên biển, trong đó, ông nhấn mạnh Cường quốc biển là đóng vai trò chủ đạo cho sự “Phát triển kinh tế vững bền và thịnh vượng” (经济持续健康发展) và “bảo vệ các lợi ích về chủ quyền quốc gia, an ninh và phát triển” (维 护国家主权、安全、发展利益). Điều này thúc đẩy cho lập luận tiếp theo của ông: Cường quốc biển là nhân tố quan trọng để đạt được một xã hội thịnh vượng hài hoà và hồi sinh quốc gia.[9]
Khi giải thích chi tiết hơn về cường quốc biển vào năm 2014, ông Liu đã làm rõ hơn các tiêu chuẩn mà ông Tập đề ra: mục tiêu tạm thời là từ nay tới năm 2020, “tạo ra cơ sở vững chắc để xây dựng cường quốc biển.”[10] Sau đó, theo ông Liu, Trung Quốc “sẽ dần tiến vào các vị trí cường quốc biển trên thế giới, và trở thành cường quốc biển chính của thế giới” từ nay tới năm 2049.[11] Tuyên bố rõ ràng về tham vọng dài hạn của Trung Quốc thực sự là điều bất thường bởi nước này có lẽ thường không muốn tuyên bố công khai, có thể là do Trung Quốc nhận thức điều đó có thể gây ra sự chú ý.
NGUỒN GỐC LÂU ĐỜI VỀ CƯỜNG QUỐC BIỂN
Nhiệm vụ xây dựng cường quốc biển gần đây của Trung Quốc có dấu ấn từ nhiều thập niên trở về trước. Phần tiếp theo sẽ không trình bày lại toàn bộ lịch sử về tham vọng xây dựng cường quốc biển của Trung Quốc; thay vào đó, phần này nhằm (1) làm sáng tỏ các vấn đề mang đậm tính chiến lượcvà tâm lý định hướng các mục tiêu và cách ứng xử trên biển của Trung Quốc cho tới ngày nay; (2) chỉ ra chiến lược biển đã nhất quán theo thời gian ra sao dù vẫn trong quá trình phát triển; và (3) đưa ra một số ví dụ cho thấy sự thay đổi chính trong học thuyết, các luật, những cương lĩnh mang tính chất định hướng được coi là cơ sở cho hành vi của Trung Quốc những năm sau này.
Là Nạn nhân, Bất lợi và Tụt hậu
Chiến lược biển của Trung Quốc có gốc rễ từ lịch sử hàng trăm năm nay. Theo một học giả người Trung Quốc, “trải nghiệm lịch sử hiện đại cay đắng của Trung Quốc xuất phát biển.”[12] Các học giả Trung Quốc đánh giá vào cuối thế kỷ 20, Trung Quốc mới tham gia vào lĩnh vực biển quốc tế với tâm thế của một nạn nhân, bất lợi và tụt hậu. Trước hết, các nhà chiến lược Trung Quốc than vãn rằng, trong suốt “Thế kỷ nhục nhã” cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, từ đường biển, Trung Quốc đã bị các nước xâm lược Phương Tây và Nhật Bản đối xử bất công. Những tác giả này miêu tả quá trình bị nạn nhân hóa của Trung Quốc chính là một trở ngại lớn mà Trung Quốc phải vượt qua với sự hiểu biết chính xác, kế hoạch thận trọng và nỗ lực bền bỉ.[13] Nguồn gốc gây đau khổ thứ hai là “vị trí địa lý bất lợi của Trung Quốc”; các nhà chiến lược chỉ ra rằng Trung Quốc “bị bao vây” bởi các chuỗi đảo ở phía Tây Thái Bình Dương. Chuỗi đảo này có thể được sử dụng làm điểm xuất phát cho các cuộc tấn công từ ngoại quốc, các eo biển và đường biển gần chuỗi đảo có thể trở thành các điểm yết hầu, cắt đứt các nguồn cung.[14] Thứ ba, các học giả đã đổ lỗi cho những nhà cầm quyền của Trung Quốc, tỏ ra nuối tiếc khi Trung Quốc quay lưng lại với biển vào thế kỷ thứ 15, dẫn đến tình trạng tụt hậu trong cuộc đấu tranh vì quyền lợi cũng như tầm ảnh hưởng vào thế kỷ thứ 20, trong khi đó, nhiều quốc gia khác đã đạt được những bước tiến lớn trong khai thác đại dương vì phồn thịnh, sức mạnh và quyền uy.[15]
….
Đọc toàn bộ bản dịch tại đây.
Liza Tobin là nhà phân tích về Trung Quốc tại Bộ chỉ hủy Thái Bình Dương của Mỹ. Bà công tác 12 năm cho quân đội và các cơ quan chính phủ Mỹ với vai trò chuyên gia Trung Quốc về kinh tế, chính trị và an ninh. Bài viết được đăng trên U.S. Naval War College Review.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét