Đây là bài mới bổ sung cho một bài viết khởi đầu chỉ là hồi tưởng
và những kỷ niệm rất riêng tư với Giáo sư Phạm Biểu Tâm nhân dịp lễ
tưởng niệm 100 năm ngày sinh của một vị danh sư đã để lại những dấu ấn
lâu dài trong Ngành Y của Việt Nam từ thế kỷ trước.
Hình
1: Giáo sư Phạm Biểu Tâm tại Bệnh viện Bình Dân (1960), mỗi buổi sáng
cùng các nội trú và sinh viên đi thăm trại bệnh trước khi vào phòng mổ.
Nguồn: hình tư liệu gia đình Gs Phạm Biểu Tâm*
Đôi dòng tiểu sử
Giáo sư Phạm Biểu Tâm sinh ngày 13 tháng 12 năm 1913 tại Thừa Thiên,
Huế; mất ngày 11 tháng 12 năm 1999 tại Hoa Kỳ, hưởng thọ 86 tuổi.
Vào cuối đời, thầy Tâm cho biết thực sự thầy gốc người Nam Bộ, sinh
ra và lớn lên tại miền Trung. Sau đây là thông tin từ người em ruột Gs
Phạm Biểu Tâm, Băng-sĩ Phạm Hữu Nhơn nguyên là một tướng lãnh thuộc Bộ
Tổng Tham Mưu Quân Lực VNCH từ Falls Church, Virginia gửi cho Bông, tức
tên gọi ở nhà của Phạm Biểu Trung, trưởng nam của thầy Tâm:
“Bông thân mến, Cha cháu sinh ngày 13/12/1913. Quê quán làng Nam
Trung, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên, trong một gia đình khoa bảng. Cụ
cố là Tổng binh Phạm Tấn, gốc miền Nam, quê quán làng Long Phú (Bến
Lức, Gò Công), tỉnh Gia Định. Được vua Gia Long vời ra làm quan ngoài
Bắc Hà (Ninh Bình và Nam Định). Cụ nội là Phạm Năng Tuần, tước hiệu Hàn
Lâm Viên Đại Phu. Cụ khai khẩn và thành lập làng Nam Trung, tỉnh Thừa
Thiên cho các quan gốc miền Nam ra Trung. Cụ thân sinh là Phạm Hữu Văn,
thi đậu Tiến sĩ khoa Quí Sửu 1913. Làm quan tới chức Bố Chánh tỉnh Thanh
Hóa, được thăng Thượng Thư Trị Sứ khi đã về hưu.”
Giáo sư Phạm Biểu Tâm học tiểu học tại Huế, trung học phổ thông tại Vinh, rồi trường Quốc Học Huế, và trường Bưởi Hà Nội.
Suốt thời tuổi trẻ, Giáo sư Phạm Biểu Tâm đã là một hướng đạo sinh,
rất hoạt động trong giai đoạn dầu sôi lửa bỏng của đất nước. Ông gia
nhập tráng đoàn Lam Sơn của Hoàng Đạo Thúy, từ những năm 1930 từng tham
dự khóa huấn luyện Tráng tại Bạch Mã, Huế. Có thể nói suốt cuộc đời, ông
vẫn gắn bó với phong trào hướng đạo Việt Nam và vẫn cứ mãi là một tráng
sinh lên đường. Không chỉ là nội trú lâu năm nhất ở Bệnh viện Phủ Doãn,
theo Gs Trần Ngọc Ninh: “Anh Tâm còn là Chủ tịch Hội Sinh viên Y
khoa 1942, là cầu thủ Đội Bóng Rổ của Tổng Hội Sinh viên, đang là tuyển
thủ hữu danh của Hội Thuyền Buồm Việt Nam,” (1)
Năm 1932, thầy Tâm theo học Trường Y Khoa Hà Nội, sau Bác sĩ Tôn Thất
Tùng một năm. Sau khi tốt nghiệp y khoa, vẫn tiếp tục tình nguyện ở lại
làm Nội Trú Bệnh Viện thêm 8 năm. Mãi tới năm 1947 mới trình luận án
Tiến Sĩ Y Khoa với đề tài mang tính văn hoá: “Introduction de la Médecine Occidentale en Extrême-Orient / Sự Du Nhập của Y học Tây Phương sang Viễn Đông”.
Nói về đời sống gia đình, Giáo-Sư Phạm Biểu Tâm đã kết hôn với Bà
Công Tằng Tôn Nữ Tuyết Lê vào năm 1944, nguyên là nữ sinh trường Đồng
Khánh rất cấp tiến. Thầy Cô có năm người con, ba trai hai gái theo thứ
tự: Phạm Biểu Trung, Phạm Biểu Chí, Phạm Biểu Kim Hoàn, Phạm Biểu Kim
Liên và Phạm Biểu Tình nhưng tên gọi ở nhà thì chỉ là tên các vật liệu
trong phòng mổ: Bông, Gạc, Băng, Kim, Chỉ. Thầy cô còn có thêm một dưỡng nữ Trần Thị Hồng.
Hình 2a,b: Thầy
Cô Phạm Biểu Tâm tại căn nhà đường Ngô Thời Nhiệm (1970); và 5 người
con với tên gọi ở nhà: Bông, Gạc, Băng, Kim, Chỉ. Nguồn: hình tư liệu
gia đình Gs Phạm Biểu Tâm.
Năm 1948, Giáo Sư Phạm Biểu Tâm trúng tuyển kỳ thi Thạc Sĩ Y Khoa
[Professeur Agrégé des Universités] tại Paris, đồng thời với Giáo sư
Trần Quang Đệ cũng là một bác sĩ phẫu thuật lừng danh tại Bệnh viện Chợ
Rẫy sau này. Trở về nước, thầy Tâm tiếp tục giảng dạy tại Đại Học Y Khoa
Hà Nội kiêm Giám Đốc Bệnh Viện Yersin hay còn gọi là Nhà Thương Phủ
Doãn cho đến ngày ký kết Hiệp định Genève 1954 phân đôi đất nước.
Hình
3: Gs Phạm Biểu Tâm (trái) và Bs chuyên khoa Ung thư Nguyễn Xuân Chữ đi
dự Tuần lễ Ung Thư / Semaine Du Cancer (1950) tại Pháp, phía sau là tấm
poster tiếng Việt với slogan: Ung thư càng để lâu bao nhiêu càng kém hy
vọng khỏi bấy nhiêu. Hãy đến khám tại Cơ quan Trung ương Việt Nam Trừ
Ung thư tại Bệnh Viện Yersin Hà Nội. Nguồn: hình tư liệu gia đình Gs
Phạm Biểu Tâm.
Năm 1950, Quân đội Quốc gia Việt Nam được thành lập, cũng khởi đầu
ngành Quân Y Việt Nam 1951, Gs Phạm Biểu Tâm có thời gian đảm trách chức
vụ Phó Giám Đốc Trường Quân Y với cấp bậc Trung Tá.
Năm 1954, Giáo-Sư Phạm Biểu Tâm đã cùng gia đình di cư vào Nam, được
đề cử làm Giám Đốc Bệnh Viện Bình Dân mới xây cất xong trên đường Phan
Thanh Giản Sài Gòn, đồng thời cũng là Trưởng Khu Ngoại Khoa tại bệnh
Viện này. Đa số nhân viên y tế từ nhà thương Phủ Doãn di cư vào Nam đều
trở lại làm việc tại bệnh viện Bình Dân. Đây cũng là một bệnh viện giảng
huấn trực thuộc trường Đại Học Y Nha Dược duy nhất của Miền Nam Việt
Nam thời bấy giờ.
Khi Đại Học Hỗn Hợp Pháp Việt được người Pháp trao trả lại cho Việt
Nam [11.05.1955], Giáo-Sư Phạm Biểu Tâm được đề cử làm Khoa Trưởng, và
là vị Khoa Trưởng đầu tiên của Trường Đại Học Y Dược Sài Gòn [Faculté
Mixte de Médecine et Pharmacie].
Hình 7: Sau buổi
trình luận án của 2 Bs tân khoa: Nguyễn Khắc Minh, Đào Hữu Anh tại Đại
học Y Khoa Sài Gòn (1960); với Hội đồng Giám khảo, hàng trước từ trái:
Giáo sư Nguyễn Hữu, Giáo sư Phạm Biểu Tâm, Giáo sư Trần Đình Đệ, Giáo sư
Trịnh Văn Tuất. (Bs Nguyễn Khắc Minh, Bs Đào Hữu Anh, cả hai đều trở
thành giáo sư của trường Y Khoa sau này). Nguồn: hình tư liệu của Gs
Nguyễn Khắc Minh.
Năm 1962, Hiệp Hội Y Khoa Hoa Kỳ / American Medical Association [AMA]
đã viện trợ một ngân khoản lớn cho Việt Nam để xây cất một Trung Tâm
Giáo Dục Y Khoa với tiêu chuẩn hiện đại tại đường Hồng Bàng, Chợ Lớn,
gồm một Trường Y Khoa [giai đoạn I] và một Bệnh Viện thực tập [giai đoạn
II]. Lễ đặt viên đá đầu tiên do Tổng Thống Ngô Đình Diệm chủ tọa.
Hình
8a: Lễ đặt viên đá đầu tiên (1962) xây cất Trung Tâm Giáo Dục Y Khoa
tại đường Hồng Bàng, Chợ Lớn; từ trái: Gs Khoa Trưởng Phạm Biểu Tâm,
Tổng Thống Ngô Đình Diệm, Gs Nguyễn Quang Trình, Gs Lê Văn Thới; đứng
phía sau là Đại sứ Mỹ Frederick E. Nolting, Jr.
Hình
8b: Lễ đặt viên đá đầu tiên xây cất Trung Tâm Giáo Dục Y Khoa tại đường
Hồng Bàng; hàng trước từ trái: Gs Phạm Biểu Tâm, Tổng Thống Ngô Đình
Diệm, Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ, Gs Nguyễn Quang Trình, Viện trưởng Viện
Đại học Sài Gòn. Trung Tâm Giáo Dục Y Khoa được khánh thành 3 năm sau
1966. Nguồn: hình tư liệu gia đình Gs Phạm Biểu Tâm.
Sau biến cố 1963, Gs Phạm Biểu Tâm tiếp tục ở lại với Trường Y Khoa
cho đến tháng 3 năm 1967, khi tướng Nguyễn Cao Kỳ, lúc đó là Chủ tịch Uỷ
ban Hành pháp Trung ương đã đơn phương ký sắc lệnh giải nhiệm chức vụ
Khoa Trưởng của Gs Phạm Biểu Tâm để thay thế bằng một Uỷ ban 5 người,
đây cũng là lần đầu tiên ở miền Nam chính trị can thiệp vào nền tự trị
đại học. Từ nhiệm chức Khoa trưởng, thầy Tâm vẫn cứ ẩn nhẫn, tiếp tục
công việc của một Giáo sư Giải phẫu, giảng dạy và điều trị mổ xẻ tại Khu
Ngoại Khoa B Bệnh viện Bình Dân.
Cùng lúc với Dự án của Hiệp Hội Y khoa Hoa Kỳ / AMA Project, kết hợp
với trường Y khoa Sài Gòn để cải tiến các bộ môn từ khoa học cơ bản tới
các khoa lâm sàng như nội khoa, sản phụ khoa, nhi khoa, giải phẫu, gây
mê, quang tuyến… với kế hoạch vừa huấn luyện tại chỗ vừa gửi nhân viên
giảng huấn sang tu nghiệp tại các Đại học Hoa Kỳ. Đây là giai đoạn thầy
Tâm đã bỏ ra rất nhiều công sức để phát triển chương trình đào tạo thêm
nhân viên giảng huấn Khoa Giải phẫu cho trường Y khoa.
Sự hợp tác giữa giáo sư Henry Bahnson danh tiếng từ Đại học
Pittsburgh và Gs Phạm Biểu Tâm tại Bệnh viện Bình Dân được coi là thành
công nhất trong số những chương trình được AMA bảo trợ.
Hình 8c,d: Trung Tâm Giáo Dục Y Khoa trên đường Hồng Bàng, Chợ Lớn hoàn tất 3 năm sau (giai đoạn I), việc xây dựng một Bệnh viện Thực Tập hiện đại (giai đoạn II) phải ngưng vì những biến động chính trị cho tới 1975. Nguồn: internet
Tưởng cũng nên ghi lại ở đây, tên tuổi của một học viên Bs Nghiêm Đạo
Đại sau này đã trở thành một giáo sư phẫu thuật lừng danh trong chuyên
khoa thay ghép / transplant tuỵ tạng-gan-thận ở Đại học MCP Hahnemann /
Drexel, Pittsburgh nhưng anh Đại thì trước sau vẫn không quên ơn thầy.
Anh viết: “ Tôi đã thấm nhập những điều dậy dỗ của “lò Bình
Dân”. Quả như vậy, sau khi vào ban giảng huấn Đại học Iowa bảy năm,
trường Medical College of Pennsylvania / Hahneman / Drexel Pittsburgh
hơn hai thập niên, tôi đã cảm nhận được là mình có phước rất lớn được
học những tinh túy của các Thầy ở bệnh viện Bình Dân. Các Thầy đã trao
cho tôi một hành trang đầy đủ để sử dụng trong suốt cuộc đời đi dậy
học.” (2)
Sau biến cố 1975, mặc dù phải sinh hoạt trong những điều kiện cực kỳ khó khăn, phải sống với bên thắng cuộc chỉ biết chuộng “hồng hơn chuyên.
”
Giáo sư Phạm Biểu Tâm vẫn sống hết lòng cho y nghiệp, thương mến chăm
sóc bệnh nhân không phân biệt giàu nghèo, hay màu sắc chính trị nào.
Thầy Tâm tiếp tục công việc dìu dắt giảng dạy nhiều thế hệ sinh viên y
khoa. Như từ bao giờ, thầy Tâm thâm trầm, nhưng cương nghị, làm nhiều và
ít nói. Trong nghịch cảnh, thầy không bao giờ biểu lộ sự giận dữ, vẫn
nhỏ nhẹ nhưng thâm thuý và sâu sắc, câu nói giản dị của thầy vẫn cứ mãi
được truyền tụng trong đám môn sinh: “cố gắng làm việc, lấy chăm sóc bệnh nhân làm nhiệm vụ trước mắt của người thầy thuốc.”
Vẫn với kinh nghiệm của giới trí thức Hà Nội sau 1954, thuộc chế độ
cũ, trước sau họ chỉ là thành phần được “lưu dung – không có dấu nặng”
và không hề được tin cậy. Kinh nghiệm sau 1975 mà Giáo sư Phạm Hoàng Hộ
đã từng trải qua, đó thực sự là một chặng đường đau khổ mà Giáo sư Hộ
gọi đó là “những năm ảo vọng.”
Năm 1984, Giáo sư Phạm Biểu Tâm buộc phải nghỉ hưu ở tuổi 71 sau một
cơn tai biến mạch máu não/ stroke với liệt nửa người trái. Không có cơ
hội hồi phục, năm 1989 Giáo sư Phạm Biểu Tâm đã phải rời bỏ quê hương
yêu dấu, nơi mà Giáo sư đã dâng hiến gần trọn cuộc đời cho người bệnh,
cho nền y học Việt Nam, để sang đoàn tụ với các con tại Hoa Kỳ.
Một chút riêng tư
Những dòng chữ này được viết cách đây 4 năm nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Gs Phạm Biểu Tâm.
Đây chỉ là hồi tưởng, ghi lại những kỷ niệm rất riêng tư với Gs Phạm
Biểu Tâm – không phải từ trong các giảng đường hay bệnh viện mà là với
một thầy Tâm ngoài đời thường. Trong suốt học trình y khoa, tôi chưa
từng được là môn sinh gần gũi của Thầy nhưng lại cảm thấy rất thân thiết
với Thầy trong các năm học và cả những năm đã rời xa trường Y khoa về
sau này. Chỉ đảm nhiệm chức vụ Khoa trưởng 12 năm (1955-1967), nhưng dấu
ấn ảnh hưởng của thầy Tâm trên các thế hệ môn sinh thì lâu dài hơn
nhiều, kể cả những người chưa được học hay không biết mặt Thầy. (5)
Chỉ còn 2 ngày nữa là kỷ niệm 100 năm ngày sinh của giáo sư Phạm Biểu Tâm [13/12/1913].
Hôm nay ngày 11 tháng 12, 2013 là ngày giỗ của Thầy, vậy mà cũng đã
14 năm rồi [11/12/1999], và khi thầy Tâm mất, gặp Cô để phân ưu, thì
được Cô nhắc là anh Vinh có thể có một bài viết về Thầy. Vậy mà chưa làm
được điều ấy thì Cô nay cũng đã mất.
Tiểu sử giáo sư Phạm Biểu Tâm đã được bạn đồng môn Hà Ngọc Thuần từ
Úc Châu tường trình khá đầy đủ – tưởng cũng nên ghi lại là anh Hà Ngọc
Thuần đã cùng với anh Nghiêm Sĩ Tuấn từng là hai cây bút chủ lực của báo
Y khoa Tình Thương, cùng biên soạn một công trình giá trị “Lịch Sử Y
Khoa” với bút hiệu chung Hà Hợp Nghiêm, đăng từng kỳ trên Tình Thương
cho tới khi báo đình bản 1967. (3)
Rất khác với vẻ uy nghi cao lớn của Gs Trần Quang Đệ, cũng là một nhà
phẫu thuật lừng danh khác của Việt Nam, cùng trúng tuyển kỳ thi Thạc sĩ
Y khoa tại Paris năm 1948, thầy Tâm có dáng nhỏ nhắn của một thư sinh,
vẻ nhanh nhẹn của một tráng sinh, nét mặt thầy không đẹp nhưng ngời
thông minh và có thể lột tả – theo ngôn từ của bạn đồng môn Đường Thiện
Đồng thì “thầy có những nét của một quý tướng.”
Trước khi bước vào trường Y khoa, đã được biết tiếng về tài năng và
đức độ của Gs Phạm Biểu Tâm, được nghe nhiều giai thoại về Thầy ngoài
đời thường. Thầy là một trong những tráng sinh đầu tiên của ngành Hướng
đạo Việt Nam từ những năm 1930 như biểu tượng của một thế hệ dấn thân.
Tuy không là cầu thủ nhưng Thầy lại rất hâm mộ môn bóng đá; bạn bè trong
Đại học xá Minh Mạng kể lại, Thầy thường có mặt nơi khán đài bình dân
trong sân banh Tao Đàn, như mọi người Thầy cũng tung nón hò hét sôi nổi
để ủng hộ cho đội banh nhà.
Đến khi được gặp, thì thấy thầy Tâm là một con người rất giản dị, tạo
ngay được cảm giác gần gũi và tin cậy với người đối diện nhưng vẫn luôn
có đó một khoảng cách dành cho sự kính trọng. Kỷ niệm của người viết
với thầy Tâm như là những khúc phim đứt đoạn.
Từ 1963 tới 1967 là một giai đoạn cực kỳ xáo trộn ở miền Nam với liên
tiếp những cuộc biểu tình xuống đường và bãi khóa của sinh viên mà phân
khoa đầu não là Y khoa, lúc ấy vẫn còn tọa lạc nơi ngôi trường cũ 28
Trần Quý Cáp, Sài Gòn. Ở cương vị Khoa trưởng lúc đó thật khó khăn: thầy
Tâm vừa phải duy trì sinh hoạt bình thường trong giảng đường và các
bệnh viện mà vẫn tôn trọng tinh thần “tự trị đại học.” Thầy luôn luôn
bao dung chấp nhận đối thoại và cũng do lòng kính trọng Thầy, các nhóm
sinh viên y khoa tranh đấu lúc đó đã hành xử có trách nhiệm, trừ số rất
ít cộng sản nằm vùng thì manh động theo chỉ thị của Thành ủy. Tình
trạng thăng trầm của trường Y khoa trong cơn lốc chính trị với cả đổ máu
ám sát tiếp tục kéo dài cho tới tháng Tư 1975.
Hình 11:
Gs Phạm Biểu Tâm nói chuyện với SVYK trong một giảng đường 28 Trần Quý
Cáp, Sàigòn sau vụ Thầy bị bắt trước biến cố 1963. Nguồn: Life
Magazine.
Khi tờ báo Sinh viên Y khoa Tình Thương ra đời đầu năm 1964, ở cương vị khoa trưởng, Gs Phạm Biểu Tâm tỏ ra tâm đắc với manchette
của tờ báo mang tên “Tình Thương” mà thầy cho rằng ý nghĩa rất phù hợp
với chức năng của những người Áo Trắng và thầy có viết một bài éditorial
trên Tình Thương để giới thiệu tờ báo. Không nhiều biểu lộ nhưng chúng
tôi hiểu rằng báo Tình Thương luôn luôn được hỗ trợ tinh thần của Gs
Khoa Trưởng. Tình Thương không chỉ là tờ báo của những cây bút sinh viên
mà khá thường xuyên còn có bài viết của các giáo sư y khoa như Trần
Ngọc Ninh, Trần Văn Bảng, Nguyễn Đình Cát, Ngô Gia Hy và Vũ Thị Thoa…
Hình 12: Bìa Nguyệt san Tình Thương của Sinh Viên Y Khoa, Số 1 ra mắt tháng 01.1964, và bị đình bản cuối 1967 với 30 số báo. Nguồn: tư liệu Trần Hoài Thư; Thư Quán Bản Thảo.
Sinh viên Y khoa tới ngày tốt nghiệp ra trường, dân y hay quân y thì
đều phục vụ trong quân đội, với các binh chủng chọn lựa hay được chỉ
định. Là những bác sĩ trong thời chiến nên trước sau đã có một số đồng
nghiệp hy sinh như các anh Đoàn Mạnh Hoạch, Trương Bá Hân, Đỗ Vinh, Trần
Ngọc Minh, Phạm Bá Lương, Nguyễn Văn Nhứt, Trần Thái, Lê Hữu Sanh,
Nghiêm Sĩ Tuấn, Phạm Đình Bách… chưa kể một số bị chết trong các trại tù
cải tạo từ Nam ra Bắc, hay trên đường vượt biên sau này.
Riêng những người chết hay mất tích khi vượt trại tù, ít nhất có hai
bạn mà tôi quen biết: bác sĩ Nguyễn Hữu Ân Nha Kỹ Thuật cũng là dân Đại
học xá Minh Mạng, cùng với bác sĩ Vũ Văn Quynh binh chủng Nhảy Dù là anh
ruột của bác sĩ Vũ Văn Dzi hiện ở Oklahoma.
Rất riêng tư, tôi không thể không nhắc tới một Trần Ngọc Minh, anh
sống khá trầm lặng những năm sinh viên trong Đại học xá Minh Mạng,
không những cùng dãy 7 mà còn ở ngay cạnh phòng tôi trong nhiều năm. Ra
trường anh là một y sĩ Thủy quân Lục chiến, anh đã hy sinh trong một
trận đánh khốc liệt tại thung lũng Việt An, tỉnh Quảng Tín 1965. Ít năm
sau đó, một quân y viện mới trên đường Nguyễn Tri Phương ngay cạnh
Trường Quân Y được khánh thành và mang tên anh.
Xúc động nhất là cái chết của Nghiêm Sĩ Tuấn, mà tôi được sinh hoạt
gần gũi với anh trong tòa soạn báo sinh viên Tình Thương. Ra trường, sự
kiện Nghiêm Sĩ Tuấn chọn binh chủng Nhảy Dù, theo người bạn thân của anh
là Đặng Vũ Vương, nhận định đó là một chọn lựa “thử thách cá nhân”. Anh
đã hơn một lần bị thương sau đó vẫn tình nguyện trở lại trận địa và đã
hy sinh trên chiến trường Khe Sanh 1968 khi anh đang cấp cứu một đồng
đội…
Do mối quan tâm tới các sắc dân Thượng từ thời làm báo sinh viên, ra
trường tôi chọn phục vụ một đơn vị Lực Lượng Đặc Biệt với địa bàn hoạt
động chủ yếu là vùng Tây nguyên; cũng trong khoảng thời gian này tôi có
thêm chất liệu sống để hoàn tất tác phẩm Vòng Đai Xanh. Mỗi khi có dịp
về Sài Gòn, tôi đều tìm cách đến thăm thầy Phạm Biểu Tâm. Trường Y khoa
thì nay đã di chuyển sang một cơ sở mới có tên là Trung Tâm Giáo dục Y
khoa trên đường Hồng Bàng, Chợ Lớn. Cũng để thấy rằng, tuy ở Sài Gòn
nhưng Thầy luôn theo dõi và biết khá rõ cuộc sống quân ngũ của những học
trò của Thầy ra sao.
Sau 1975, trừ một số ít đã được di tản trước đó, số bác sĩ còn ở lại
trước sau đều bị tập trung vào các trại tù cải tạo. Từng hoàn cảnh cá
nhân tuy có khác nhau nhưng tất cả hầu như đồng một cảnh ngộ: bị giam
giữ trong đói khát, với lao động khổ sai và học tập tẩy não. Những bao
gạo in nhãn “Đại Mễ” đầy mối mọt viện trợ của Trung Quốc được đưa vào
nuôi tù cải tạo trong giai đoạn này. Không khác với các trang sách viết
của Solzhenitsyn về Gulag Archipelago nhưng là Made in Vietnam, tinh vi hơn với phần học thêm được cái ác từ Trung Quốc.
Cũng thật trớ trêu, trại giam đầu tiên của tôi lại là Suối Máu, nơi
từng là trung tâm huấn luyện của Liên đoàn 81 Biệt Cách Dù, một đơn vị
mà tôi đã từng phục vụ. Như một chính sách ập khuôn, không giam giữ lâu ở
một nơi, cứ sau một thời gian, các tù nhân lạri bị tách ra, di chuyển
đi các trại khác. Từ Suối Máu, tôi lần lượt trải qua các trại Trảng Lớn
Tây Ninh, Đồng Ban và trại cuối cùng là Phước Long Bù Gia Mập. Một số
khác thì bị đưa ta Bắc, sau này được biết là điều kiện tù đày khắc
nghiệt hơn rất nhiều.
Ra tù ba năm sau, trở về một Sài Gòn đã thật sự hoàn toàn đổi khác.
Ngôi trường cũ 28 Trần Quý Cáp góc đường Lê Quý Đôn rợp bóng cây xanh
thì nay biến thành khu triển lãm “Tội ác Mỹ Ngụy”, không phải chỉ có
trưng bày vũ khí súng đạn giết người, chuồng cọp với đủ dụng cụ tra tấn
mà còn có cả sách báo nọc độc (sic) tàn dư văn hóa của “chủ nghĩa thực
dân mới” trong đó có cuốn Vòng Đai Xanh.
Một hôm, tình cờ thấy Thầy Tâm đang đi bộ rảo bước trên khúc đường
Trương Minh Giảng gần Tòa Tổng Giám Mục nơi góc đường Phan Đình Phùng.
Dừng chiếc xe đạp cũ kỹ bên lề đường, tôi chạy tới chào Thầy. Thầy trò
gặp nhau không nói gì nhiều nhưng tôi thì đọc được những xúc cảm trong
ánh mắt của Thầy. Rất ngắn ngủi khi chia tay Thầy chỉ nhắc tôi hai điều:
Vinh nên đi chụp một hình phổi và ra ngoài rồi cũng ráng ăn thêm một
chút thịt. Đôi điều dặn dò ấy chứng tỏ Thầy Tâm biết rất rõ cảnh sống
của các học trò Thầy trong trại tù cải tạo.
Khoảng đầu năm 1981, mấy ngày trước Tết Tân Dậu thầy trò còn ở lại có
buổi họp mặt tất niên, bao gồm nhiều khóa, đông nhất là Y Khoa 68. Có
được hai giáo sư Hoàng Tiến Bảo và Phạm Biểu Tâm tới dự. Tâm trạng của
mọi người ngổn ngang lúc đó nên “vui là vui gượng kẻo là”. Thầy
Tâm thì không uống rượu nhưng lại có mang rượu tới để chung vui. Thầy
giơ cao chai rượu trước mặt các học trò và nói đại ý: “Lần này thì các anh thực sự yên tâm, đây không phải là rượu giả vì là chai rượu lễ của một Cha mới biếu tôi.” Trước sau, Thầy Tâm vẫn có một lối nói chuyện gián tiếp với “ngôn tại ý ngoại” như vậy. Không ai là không hiểu ý Thầy, muốn nói về một “thời kỳ giả dối” mà cả miền Nam đang phải trải qua.
Sau biến cố 1975, thầy Tâm tuy vẫn có được sự kính trọng và vị nể của
chế độ mới, vì đức độ tài năng và nhân cách đặc biệt của Thầy. Thầy thì
cứ như một nhà nông biết là thời tiết không thuận lợi, nhưng vẫn cứ cắm
cúi vun xới thửa đất để cấy trồng. Trước sau, chưa bao giờ Thầy có
phòng mạch tư, cuộc sống của Thầy rất thanh bạch. Hàng ngày toàn thời
gian Thầy tới nhà thương Bình Dân khám bệnh, mổ xẻ và hết lòng chăm sóc
người bệnh cùng với công việc giảng dậy cho các thế hệ môn sinh. Chế độ
mới cần tới uy tín Thầy nhưng họ vẫn không bao giờ tin nơi Thầy. Bằng cớ
là căn nhà của thầy Tâm trên đường Ngô Thời Nhiệm ít nhất đã hai lần bị
công an thành phố xông vào lục xét. Và cứ sau một lần như vậy, không
phát hiện được gì thì Thành Ủy đã lại đứng ra xin lỗi coi đó chỉ là hành
động sai trái của thuộc cấp. Sự giải thích ấy thật ra chỉ là hai bản
mặt của chế độ.
Tới năm 1984, đã ngoài tuổi 70, sau hơn 40 năm cầm dao mổ, sống tận
tụy với người bệnh và các thế hệ môn sinh, thầy Tâm đột ngột phải nghỉ
hưu vì một cơn tai biến mạch máu não. Năm ấy tôi cũng đã qua Mỹ, đoàn tụ
với gia đình xa cách đã tám năm. Vừa chữa bệnh lao phổi vừa chuẩn bị đi
học lại. Như truyền thống tốt đẹp của gia đình y khoa, các bạn bè qua
trước đã đem tới cho tôi những thùng sách và cả textbooks; các bạn ấy
đều đã đậu các kỳ thi, có người trước đó 3-4 năm nhưng vẫn chờ để được
nhận vào chương trình nội trú trước khi có thể lấy lại bằng hành nghề.
Tôi đã phạm một lầm lẫn lúc đó, vội vàng học rồi thi FLEX/ ECFMG tuy
đậu nhưng với số điểm không cao, có nghĩa là vào giai đoạn “đóng cửa” ấy
rất ít hy vọng được nhận vào bất cứ một chương trình thực tập bệnh viện
nào. Con đường trở lại y nghiệp xa vời vợi. Một giáo sư UCLA giới thiệu
tôi vào chương trình MPH/ Master of Public Health, đây có thể là một
cánh cửa khác, với cấp bằng Y Tế Công Cộng, tôi hy vọng có thể làm việc
với WHO / Tổ chức Y tế Thế giới của Liên Hiệp Quốc tại các nước vùng
Đông Nam Á hoặc Phi Châu.
Cũng lúc đó tôi được gặp lại giáo sư Hoàng Tiến Bảo và luôn luôn được
thầy Bảo khuyến khích nên trở lại với y nghiệp. Thầy Bảo thì sáng nào
cũng từ nhà đi xe bus tới nhà thờ dự lễ trước khi tới USC/ University of
Southern California. Mỗi ngày hai thầy trò đều đặn vào Norris Medical
Library, trên đường Zonal ngồi học, chờ ngày thi lại; cùng với Thầy đi
làm clinical fellow không lương ở Department of Medicine / Hypertension Service với các Gs DeQuattro, Gs Barndt – không gì hơn để có được letters of recommendation
của các giáo sư Mỹ, đồng thời làm quen thêm với môi trường bệnh viện
bên này. Cho dù trước 1975 thầy Bảo cũng đã du học về Orthopaedics ở Mỹ
và tôi thì cũng đã có một thời gian tu nghiệp về Rehab ở San Francisco.
Hệ thống y khoa Mỹ lạnh lùng và tàn nhẫn với bất cứ một bác sĩ ngoại
quốc nào tới Mỹ theo diện di dân muốn hành nghề trở lại, cách đối xử
khác xa với thành phần du học nếu sau đó trở về nước. Nhưng cũng có một
nhận định khác cho rằng đó là sự tuyển chọn rất công bằng chỉ có ở nước
Mỹ. Không là ngoại lệ, cả hai thầy trò phải đi lại từ bước đầu; trong
khi đó ai cũng biết Thầy Bảo xứng đáng ở cương vị một giáo sư chỉnh trực
giỏi của một trường đại học y khoa. Sau này, có thời gian làm việc tại
các bệnh viện New York, tôi cũng đã chứng kiến hoàn cảnh vị giáo sư
ObGyn đáng kính người Ba Lan phải đi làm EKG technician, rồi một bác sĩ
giải phẫu người Nga thì làm công việc của một respiratory therapist. Họ
là thế hệ thứ nhất tới Mỹ với tuổi tác không thể đi học lại từ đầu nên
chấp nhận hy sinh lót đường cho thế hệ thứ hai vươn lên.
Thầy Bảo thì chỉ chú tâm lo cho học trò nhiều hơn là cho chính Thầy.
Thầy đã từng đích thân đi xe bus tới nhà khuyên một học trò của Thầy nên
tiếp tục học thay vì bỏ cuộc. Cho dù sắp tới ngày thi cử, thầy Bảo cũng
vẫn dẫn một phái đoàn lên Medical Board trên Sacramento tranh đấu cho
các học trò của Thầy ra trường sau 1975 được công nhận là tương đương và
quyền trở lại y nghiệp.
Rồi cũng là một kết thúc có hậu. Thầy Bảo thi đậu dễ dàng rồi hoàn
tất năm nội trú và có bằng hành nghề trở lại ở California. Riêng tôi thì
phải khá vất vả thi lại hai ngày FMGEMS với score phải khá hơn trên 80
để có thể được các chương trình Residency nhận đơn và cho phỏng vấn. Vào
tháng Ba 1988 qua ngả National Resident Matching Program/ NRMP,
tôi được nhận vào một chương trình nội khoa của các bệnh viện Đại học ở
New York. Cũng thầy Bảo là người đầu tiên chia vui với tin tưởng là học
trò của Thầy cũng sẽ qua được chặng đường thử thách 3 năm trước mặt.
Thầy Hoàng Tiến Bảo thì nay cũng đã mất (20/ 01/ 2008), tôi và cả rất
nhiều học trò khác không bao giờ quên ơn và nhớ mãi tấm gương sáng với
tấm lòng quảng đại và đầy nhân hậu của Thầy Bảo.
Gặp lại thầy cũ GS Phạm Biểu Tâm
Trở lại làm nội trú bệnh viện muộn màng ở cái tuổi 47, từ New York
qua bạn đồng môn Đường Thiện Đồng, tôi được tin thầy Phạm Biểu Tâm mới
cùng gia đình đi đoàn tụ và sống với các con ở Mỹ 1989 – cũng đã 5 năm
kể từ ngày Thầy bị tai biến mạch máu não. Có được địa chỉ của Thầy ở
Santa Ana California, tôi viết thơ thăm thầy Tâm và được Thầy hồi âm
bằng lá thư viết tay. Nét chữ của Thầy còn rất đẹp. Tôi nhớ là thầy Tâm
thuận tay phải và đoán chừng Thầy chỉ bị liệt nửa người bên trái.
[1] Santa Ana, 25-8-1989. Anh Vinh, tôi đã nhận được thiếp bưu
điện anh gửi thăm tôi và gia đình. Thấy lại nét chữ lại nhớ lại hình ảnh
của anh từ lúc anh còn ở Saigon. Sau này tôi có dịp trở lại chỗ anh
làm việc cũ mà anh không ngờ, đó là Trung tâm Chỉnh Hình ở Bà Huyện
Thanh Quan và Hiền Vương vì lúc ấy tôi đã sang giai đoạn vật lý trị liệu
đều đều vì bệnh mới của tôi. Các cô tập cho tôi ở đây hỏi tôi có biết
BS Vinh không? Tôi đã giả lời “Biết lắm chứ!” Rồi tôi nhớ lại tập sách
anh viết và gởi cho xem lúc anh còn ở trong quân đội một thời gian…
Khoảng 1971-72 tôi có cơ duyên được đi học về Rehabilitation Medicine
ở Letterman General Hospital, Presidio San Francisco, nên sau này với
chuyên môn ấy, tôi có một thời gian giảng dạy và làm việc ở Trung tâm Y
khoa Phục Hồi, 70 Bà Huyện Thanh Quan Sài Gòn. Một số các cô chuyên viên
Vật Lý Trị Liệu được tôi đào tạo trong các khóa học này. Và thật không
thể ngờ, ở một tình huống quá đặc biệt, trong nghiệp vụ thường nhật, các
cô học trò cũ ấy lại được vinh dự chăm sóc một vị danh sư và cũng chính
là bậc thầy của “thầy dậy các cô”.
Hình như Gs Phạm Biểu Tâm và Gs Nguyễn Hữu đã sang thăm đất nước Mỹ
rất sớm. Khi nhận được một Postcard tôi gửi từ New York, thầy Tâm viết:
“Anh Vinh làm tôi nhớ lại lần đầu tiên tôi đã đặt chân xuống thành
phố New York năm 1951 cách đây non một nửa thế kỷ rồi! Lúc ấy còn là
thời kỳ đi xem Empire State Building và Rockefeller Center là lúc thấy
cái nào cũng ngẩng cổ lên mà đếm từng lầu. Cũng chả đếm hết được, rồi
cảm giác đi “Ascenseur Tàu Suốt” một mạch được luôn mấy từng. Bây giờ đỡ
thèm đi trở lại nhiều – thời nào cũng có cái thú của thời ấy.”
Qua một năm nội trú, từ New York với mùa đông giá lạnh ngập tuyết
bước sang mùa hè nóng ẩm quá độ, nay tôi mới lại có dịp trở về vùng
California nắng ấm để thăm thầy Tâm. Trong cảnh tha hương, cảm động và
mừng tủi biết bao nhiêu khi được gặp lại Thầy, trên một lục địa mới ở
một nơi xa quê nhà hơn nửa vòng trái đất. Được cầm bàn tay ấm áp và mềm
mại của thầy Tâm trong bàn tay mình, rồi như từ trong tiềm thức của một
hướng đạo sinh ngày nào, tôi siết nhẹ bàn tay trái của Thầy và chỉ có
thể nói với Thầy một câu thật bâng khuâng “…đôi bàn tay này Thầy đã cứu sống biết nhiêu người.” “Có gì đâu Vinh.”
Thầy xúc động và nghẹn ngào nói thêm một câu gì đó mà tôi không nghe
rõ. Tôi hiểu rằng sau tai biến mạch máu não, người bệnh đều ít nhiều
trải qua những biến đổi sâu xa về mọi phương diện ngoài thương tật thể
chất, còn có những thay đổi về xúc động tình cảm và tâm lý. Và tôi nhận
thấy được sự thay đổi nơi Thầy, từ một con người rất trầm tĩnh nay trở
thành dễ bị xúc động về sau này.
Một dự án lịch sử y khoa dang dở
Thầy Tâm còn rất minh mẫn, trí nhớ hầu như nguyên vẹn khi Thầy nhắc
về những ngày ở bệnh viện Phủ Doãn Hà Nội cho tới bệnh viện Bình Dân và
trường Y Nha Dược ở Sài Gòn. Hồi ức ấy nếu được ghi lại, đây sẽ là những
trang tài liệu vô giá nếu không muốn nói là độc nhật vô nhị cho bộ sách
Lịch sử Trường Y Khoa Hà Nội – Sài Gòn.
Tôi mạn phép đề nghị đem tới Thầy một tape recorder thật gọn
nhẹ để được Thầy đọc và ghi âm về những điều Thầy còn nhớ về Trường Y
Khoa và sau đó tôi hứa sẽ làm công việc transcript. Nhưng tôi được thầy
Tâm trấn an ngay: “Vinh đừng lo, công việc ấy đã có anh Nguyễn Đức Nguyên đảm trách và anh ấy sẽ làm chu đáo.” Tôi cảm thấy yên tâm vì được biết anh Nguyên trước đó cũng đã hoàn tất bộ sách rất công phu: Bibliographie des Thèses de Médecine [Tome I: Hanoi 1935-1954, Saigon 1947-1970; Tome II: Saigon 1971-1972, Hue 1967-1972].
Khi tôi trở lại New York, Thầy còn viết thư để tôi có thể liên lạc
với anh Nguyễn Đức Nguyên, lúc ấy anh đang sống ở bang Maryland.
[2] Santa Ana 12-8-1990. Anh Vinh, cảm ơn anh đã dành thì giờ và
tìm đến thăm tôi và cũng để cho tôi thăm lại anh. Trước hết xin phép
trả nợ đã. Chép cho anh địa chỉ anh Nguyên như sau:
N. D. NGUYÊN c/o Kathy Nguyên 11616 Stewart Lane Apt # 302 Silver Spring, MD 20904
Thế là khỏi quên. Mong anh sẽ gặp lại được người làm đúng cái anh
mong. Vì anh ấy đã có ý định rồi, anh cũng sẽ yên tâm. Thân ái chào
anh, Phạm Biểu Tâm.
Giã từ New York sau 3 năm “cải tạo tự nguyện” – đây là ngôn từ của Vũ
Văn Dzi, hành nghề ở Oklahoma VA là bạn đồng môn đã qua Mỹ trước từ
1979. Tôi trở về California năm 1991, làm việc trong một bệnh viện VA ở
Long Beach mà bệnh nhân thì đa số là các cựu chiến binh Mỹ trở về từ
Việt Nam. Thời gian này, tôi vẫn giữ liên lạc khá thường xuyên với anh
Nguyễn Đức Nguyên, được theo dõi từng bước về công trình của anh Nguyên.
[3] Silver Spring, Feb 11, 1994. Anh Vinh thân mến, Anh có nhắc
“Lịch sử Trường Y khoa Hà Nội – Sài Gòn” ở trang đề tựa khiến tôi thích
thú bội phần; tôi vẫn nhớ anh khuyến khích tôi viết tập sách này từ
lâu. Có thể nói phần đầu tới 1945 coi là xong rồi; phần Trường Y về ta
tới 1954 và đến khi vào Sài Gòn cho tới khi có Hoa Kỳ giúp chính phủ Ngô
Đình Diệm cải tổ giáo dục – nhất là giáo dục y khoa – thì còn thiếu một
số tài liệu cần thiết: tôi đã nhờ một cô Mỹ trước làm với USOM Sài Gòn
kiếm dùm; tôi cũng viết thư cho mấy người bác sĩ Hoa Kỳ trước kia cộng
tác với Chương trình Trung tâm Y khoa để mượn tài liệu và hình ảnh.
Archives của State Department rộng mênh mông, phải có chuyên viên mới
tìm được. Sau khi AMA ký contract năm 1966-67 thì đã có cuốn sách
“Saigon Medical School: An Experiment in International Medical
Education” của các ông Ruhe, Singer & Hoover viết khá đầy đủ, chắc
anh đã đọc rồi chứ? Sở dĩ lâu là vì chờ tài liệu và hình ảnh để bổ túc
và cho sách thêm phần hấp dẫn; nếu chỉ có chữ không thì ít người muốn
đọc…
Trong một thư khác anh Nguyên viết:
[4] Silver Spring, Dec 28, 1995. Cảm ơn anh đã hỏi thăm về tập
Lịch sử Trường Y. Tài liệu thu thập đầy đủ cho phần đầu (Hà Nội – 1954).
Còn phần thứ hai (Sài Gòn – 1975) đang tìm thêm ở Bộ Ngoại Giao / State
Department cho đủ viết từ thời kỳ có viện trợ Mỹ. Tiện đây tôi muốn hỏi
anh về việc liên quan tới xuất bản sách ở bên này: nhà xuất bản lo từ
đầu tới cuối và mình sẽ hưởng tác quyền như thế nào? Nếu mình trình bày
bằng “computer” và chỉ cần đưa in thì họ sẽ tính thế nào? Tôi dự tính
sang chơi California trước Tết ta, nếu đi được sẽ tin để anh biết và có
thể hẹn gặp nhau ở đâu nói chuyện dài về sách vở. Thân, Nguyễn Đức
Nguyên
Khi được anh Nguyên hỏi về việc xuất bản sách ở hải ngoại, tôi lạc quan nghĩ rằng tác phẩm “Lịch sử Trường Y khoa Hà Nội – Sài Gòn” của
anh đã bước vào giai đoạn hoàn tất. Anh Nguyên thì cầu toàn, muốn có
một tác phẩm thật ưng ý mới cho ra mắt. Riêng tôi thì lại có mối quan
tâm khác anh. Bởi vì anh Nguyên cũng đã bước qua khá xa tuổi “cổ lai hy”
và điều gì cũng có thể xảy ra. Tôi nhớ đã có lần bày tỏ với anh Nguyên
là chờ một tác phẩm toàn hảo thì không biết đến bao giờ và đề nghị với
anh cứ cho xuất bản những gì anh đã hoàn tất, sau đó anh vẫn có thời
gian và cơ hội để hoàn chỉnh.
Nhưng rồi rất tiếc là sau đó tôi mất liên lạc với anh Nguyễn Đức
Nguyên, anh đã đổi địa chỉ, số phone và cả email. Được biết Anh Nguyên
cũng gần tuổi với Gs Trần Ngọc Ninh (1923), anh cũng bước qua tuổi
thượng thọ 90 rồi. Tôi cầu mong công trình của anh sẽ không bị thất lạc,
rồi ra tác phẩm sẽ được ra mắt như sự tin cậy và mong đợi của giáo sư
Phạm Biểu Tâm từ mấy thập niên của thế kỷ trước.
Hình
18: Bibliographie des Thèses de Médecine; Tome I: Hanoi 1935-1954,
Saigon 1947-1970; Tome II: Saigon 1971-1972, Hue 1967-1972. Nguồn: tư
liệu Ngô Thế Vinh.
Trăm năm còn lại chút lòng từ bi
Ngày 13 tháng 12 năm 2013, nhân 100 năm ngày sinh của giáo sư Phạm
Biểu Tâm 1913-2013, các thế hệ sau nhìn lại để thấy rằng thầy Tâm là
người đã dày công xây dựng một trường Đại học Y khoa có truyền thống,
cùng với một ban giảng huấn đầy khả năng và thành phần sinh viên được
tuyển chọn công bằng và nghiêm khắc, dù trong chiến tranh, ngôi trường
ấy vẫn có tiềm lực vươn tới một Trung tâm Y Khoa hiện đại với đẳng cấp thế giới / world-class; vậy mà từ sau 1975 cả một nền tảng tốt đẹp ấy đã bị chế độ cộng sản hoàn toàn làm cho băng hoại.
Nhớ lại khoảng thời gian được gần gũi với thầy Tâm, với tôi Thầy như
một biểu tượng sống động cho lời thề Hippocrates, luôn luôn là tấm gương
sáng cho các thế hệ y khoa, không chỉ về tài năng chuyên môn mà cả về
đạo đức nghề nghiệp; Thầy vẫn cứ mãi mãi là hình ảnh “sẵn sàng dấn thân”
của một Tráng Sinh Bạch Mã Lên Đường.
Giáo sư Phạm Biểu Tâm mất tại Hoa Kỳ ngày 11 tháng 12 năm 1999 trong
sự thương tiếc của gia đình, các môn sinh và toàn thể y giới Việt Nam
tại hải ngoại và cả trong nước, thương tiếc một vị danh sư đã để lại
những dấu ấn lâu dài trong Ngành Y của Việt Nam từ thế kỷ trước.
Nhớ Thầy Phạm Biểu Tâm, đọc lại bài thơ thiền của Thầy, để tìm được nguồn an ủi:
Trăm năm trước thì ta chưa có
Trăm năm sau có cũng như không
Cuộc đời sắc sắc không không
Trăm năm còn lại chút lòng từ bi…
Ngô Thế Vinh
California, 20.07.2017
[Trích Tuyển Tập Chân Dung, sắp xuất bản]
Tham Khảo:
1/ Trần Ngọc Ninh. Một Hình Bóng, Một Con Người, Giáo Sư Bác Sĩ Phạm Biểu Tâm. Tập San Y Sĩ, số 201, 05.2014
2/ Nghiêm Đạo Đại. Nhìn Lại Trường Y Khoa Đại Học Sài Gòn với Giáo Sư Phạm Biểu Tâm. Tập San Y Sĩ, số 201, 05.2014
3/ Hà Ngọc Thuần. Tiểu sử Giáo sư Phạm Biểu Tâm [1913-1999].
Tập San Y Sĩ, số 201, 05.2014
4/ Thân Trọng An. Giáo Sư Phạm Biểu Tâm, Biểu Tượng của Y Đạo, Y Học, Y Thuật. Tập San Y Sĩ, số 201, 05.2014
5/ Ngô Thế Vinh. Tìm Lại Thời Gian Đã Mất, Tưởng Nhớ Thầy Phạm Biểu Tâm. Tập San Y Sĩ, số 201, 05.2014
* Ghi Chú: Một số hình ảnh hiếm quý trong bài viết được trích từ Album gia đình Giáo Sư Phạm Biểu Tâm. Cám ơn Anh Phạm Biểu Trung, đã scan các hình ảnh và gửi cho chúng tôi.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét