Tượng Sun Yatsen ở nhà tưởng niệm tại quê ông, Quảng Đông-Trung Quốc. Ảnh: Photogram
Một người sẽ khó có thể đếm nổi tất
cả các con đường mang tên Tôn Trung Sơn (Sun Zhongshan) – tức Tôn Dật Tiên (Sun
Yatsen) – ở Trung Quốc, vì chúng còn nhiều hơn cả những con đường có tên “Cách
mạng” tại đây. Oái ăm là tại Đài Loan, các lãnh đạo Quốc dân đảng (Kuomintang –
KMT) cũng vô cùng sùng bái Sun Yatsen trong suốt 70 năm qua. Cả hai phe đều tôn
vinh ông là “Quốc phụ”.
Thế nhưng, thật là bi ai cho vị
quốc phụ của dân tộc Trung Hoa. Vì tuy rằng ông được suy tôn ở ngoài mặt, nhưng
chủ thuyết Tam dân Chủ nghĩa – dân tộc, dân quyền, và dân sinh – của Sun Yatsen
đã chẳng được đảng cộng sản hay Chiang Kaishek (Tưởng Giới Thạch) xem trọng gì
mấy trong cả thế kỷ trước. Và giờ đây, khi Trung Quốc ngày càng củng cố một chế
độ chuyên chế và người dân Đài Loan thì ngày càng khẳng định độc lập của đảo quốc,
thì sức ảnh hưởng của Sun Yatsen chỉ còn là một thứ ánh sáng le lói cuối ngày.
Một “Quốc phụ”, hai thể chế
Sau khi thất thủ trước quân đội cộng
sản năm 1949, Chiang Kaishek đã gầy dựng sự nghiệp của Quốc dân đảng ở Đài Loan
với Sun Yatsen là “Quốc phụ”. Chính quyền KMT, sau khi thiết lập thể chế cai trị
tại đây, đã giữ ngày 10/10/1911 làm ngày Quốc khánh (National Day) cho Đài
Loan.
Hằng năm, vào những dịp lễ kỷ niệm,
các lãnh đạo của KMT luôn hướng về Nanjing (Nam Kinh) – cố đô của Quốc dân đảng
ở Trung Quốc – để bái lạy Sun Yatsen.
Điều này chắc cũng không có gì là
khó hiểu, khi mà Sun Yatsen được sử sách ghi nhận là người sáng lập ra KMT tại
Trung Hoa lục địa vào thập niên 1910. Ông cũng được xem là tổng thống đầu tiên
của Trung Hoa Dân Quốc (Republic of China), sau khi Cách mạng Tân Hợi nổ ra tại
Wuchang (Vũ Xương) ngày 10/10/1911.
Không chỉ được tôn vinh ở Đài
Loan, cuộc đời và sự nghiệp của Sun Yatsen còn được trưng bày một cách đầy
trang trọng tại các bảo tàng ở Hong Kong, Macau, Singapore, và cả ở Penang. Tại
bang Hawaii – Hoa Kỳ, người Hoa Kiều đã xây một công viên tưởng niệm Sun để ghi
nhớ nơi mà người cha già của dân tộc Trung Hoa đã sống quãng đời niên thiếu.
Nhưng khiến cho người ta cảm thấy
kinh ngạc nhất, thì chính là khi người Cộng sản – những người đã “giải phóng”
quốc gia khỏi KMT-Quốc dân đảng năm 1949 – cũng bày tỏ lòng ngưỡng mộ đối với
ông. Trong đại tự sự của đảng Cộng sản, thì Sun Yatsen được tôn vinh là “người
tiên phong cho cuộc cách mạng dân chủ” ở Trung Hoa, là nhật nguyệt tinh hoa của
đất trời, là “quốc phụ duy nhất của đất nước”.
Không chỉ đặt rất nhiều tên đường
“Trung Sơn”, mà vào dịp kỷ niệm 150 ngày sinh của Sun Yatsen, Trung Quốc còn
ban hành một số đơn vị tiền tệ đặc biệt, trong đó có đến 300 triệu đồng xu với
mệnh giá 5 yuan. Đó là một vinh dự rất lớn lao cho một nhân vật “phi Cộng sản”.
Đối với đảng Cộng sản Trung Quốc, Sun Yatsen là một nhân tố thuỷ tổ của cách mạng.
Sun Yatsen – Chưa bao giờ dự đoán
mình sẽ trở thành “Anh hùng cách mạng”
Những vinh quang hào nhoáng mà cả
đảng Cộng sản lẫn Quốc dân đảng choàng lên sự nghiệp của Sun Yatsen sau khi ông
qua đời, vốn không phải là những gì mà bản thân ông mong chờ sẽ xảy ra.
Sun vốn sống ở hải ngoại phần lớn
cuộc đời, chứ không hề “nằm gai nếm mật” cùng anh em hoạt động trong nước. Có đến
hơn phân nửa những cuộc nổi dậy chống lại nhà Thanh do ông giúp tổ chức đã thất
bại trước khi Cách mạng Tân Hợi nổ ra.
Còn nếu nói đến Cách mạng Tân Hợi
và cuộc nổi dậy ở Wuchang tháng 10/1911 – dấu mốc chính thức cho ngày tàn của
triều đại phong kiến Mãn Châu – là Sun Yatsen nhờ đọc tin trên một tờ báo khi
đang ở Denver, một thành phố bang Colorado, Hoa Kỳ – mà biết.
Đúng là ngay sau ngày 10/10/1911,
Sun đã lập tức trở về Trung Hoa và trở thành người đứng đầu chính phủ cộng hòa
đầu tiên tại đây. Thế nhưng, ông chỉ là “tổng thống tạm thời” mà thôi. Không có
sức mạnh quân đội để vực dậy một nước Trung Hoa đang tan nát vì chiến loạn, Sun
phải tự nhận mình chỉ là kẻ “làm ấm chỗ” cho một lãnh đạo có thực lực – Yuan
Shikai (Viên Thế Khải).
Và rồi nền cộng hòa vừa nhú mầm ở
Trung Hoa đã nhanh chóng bị nghiền nát khi Yuan tự xưng hoàng đế. Áp lực từ các
thế lực Tây phương và Nhật Bản còn khiến cho tình hình vốn bi đát của Trung Hoa
khi đó lại càng trầm trọng hơn. Đến năm 1916, Sun Yatsen lại một lần nữa phải
lưu vong ở hải ngoại, khi đào thoát sang Nhật Bản.
Yuan Shikai (trái) và Sun Yatsen
(phải). Ảnh: Wikipedia
Nhưng bỏ mặc tất cả, Sun Yatsen vẫn
được sử sách ghi nhận là người đã lật đổ một vương triều phong kiến thối nát. Sự
nghiệp cách mạng của ông xoay quanh việc bản thân đã dành rất nhiều năm cảnh tỉnh
người Trung Hoa về thực trạng quốc gia, cũng như đường hướng sai lầm của triều
đình Mãn Châu và những mối nguy từ dã tâm của ngoại bang.
Cả cuộc đời, Sun Yatsen luôn đấu
tranh cho một nền cộng hòa, với mục tiêu biến một nước Trung Hoa lạc hậu trở
thành một quốc gia hiện đại.
Tuy những tư tưởng của Sun Yatsen
không hoàn toàn có hệ thống, nhưng ông cũng chưa bao giờ tách mình ra khỏi các
mệnh đề chính: đoàn kết dân tộc, cổ xúy dân chủ, và cải thiện đời sống người
dân – của “Chủ nghĩa Tam dân” (三民主義 – Three Principles of the People).
Ông một mặt kiên quyết chống lại
những cuộc xâm lăng của ngoại bang, nhưng một mặt khác, luôn kêu gọi người dân
Trung Hoa hãy biết nắm bắt các giá trị về tự do và dân quyền của Tây phương.
Trong một khía cạnh nào đó, tư tưởng của Sun Yatsen mang một tầm nhìn của thế
giới chủ nghĩa (cosmopolitanism) hơn là bất kỳ một nhà lãnh đạo Trung Quốc ngày
nay.
Thế nhưng, dấu ấn sâu đậm nhất của
Sun Yatsen trong toàn cảnh bức tranh chính trị đầu thế kỷ 20 ở Trung Hoa gắn liền
với một sự kiện khác. Vào những năm đầu của thập niên 1920, Sun đã nghe theo ý
kiến của các cố vấn đến từ Liên Xô – một nhà nước cộng sản gây được cảm tình với
ông khi tuyên bố không tranh chấp lãnh thổ với Trung Hoa nữa.
Sun Yatsen đã tổ chức lại Quốc
dân đảng – KMT theo ý thức hệ Lenin (Leninist lines) và cho phép bản thân hầu
như là có quyền lực tuyệt đối. Nói theo ngôn ngữ của tư tưởng Leninist, thì Sun
Yatsen đã cho thực thi “dân chủ tập trung” (democratic centralism).
Hiệu ứng của việc làm này khiến
người phải bàng hoàng. Một liên minh nhanh chóng được thành lập giữa Quốc dân đảng
và đảng Cộng sản để cùng chiến đấu trong chiến dịch Bắc tiến năm 1926, dưới sự
lãnh đạo của Chiang Kaishek – người thừa kế của Sun Yatsen. Chiến dịch đó đã
hoàn toàn tiêu diệt được lực lượng của những lãnh chúa quân đội, vốn đã cát cứ
và hoành hành tại các địa phương này trong nhiều năm.
Tuy nhiên, Sun Yatsen đã qua đời
năm 1925, trước chiến dịch Bắc tiến một năm. Ông đã không thể nhìn thấy quốc
gia có được một giai đoạn đoàn kết thật ngắn ngủi. Và rồi gần như là ngay sau
đó, ý thức hệ của KMT và đảng Cộng sản đã trở thành cừu địch trong một cuộc nội
chiến đẫm máu. Sun Yatsen càng không thể ngờ rằng, cả hai phe vẫn tiếp tục
tranh giành ngay cả một chút hào quang còn sót lại từ ông trong nhiều năm sau
đó.
Sự nghiệp Sun Yatsen sống mãi với
dân tộc Trung Hoa?
Nếu nói đến Chủ nghĩa Tam dân,
thì xuyên suốt thế kỷ 20, cả Mao Zedong (Mao Trạch Đông) và Chiang Kaishek chỉ
xem trọng một điều duy nhất trong đó: đoàn kết dân tộc, còn lại thì họ mặc kệ tất
cả. Thế nhưng, ngay với mục tiêu đoàn kết dân tộc thì cả hai cũng đều thất bại.
Việc Sun Yatsen đã tổ chức lại Quốc dân đảng theo đường lối Leninist gây ra những
tác động sâu xa đến cả hai thể chế độc tài này, mà sức ảnh hưởng của chúng vẫn
đeo bám các nhà lãnh đạo Trung Quốc ngày nay.
Tại Đài Loan, chế độ độc tài của
Chiang Kaishek đi dần vào sụp đổ, sau khi Chiang qua đời vào năm 1975. Công cuộc
dân chủ hóa đất nước bùng lên mạnh mẽ với một không gian xã hội dân sự ngày
càng phát triển – hai điều này có vẻ nằm đúng hướng với hai mục tiêu sau của Chủ
nghĩa Tam dân. Nhưng còn điều đầu tiên?
Người Đài Loan ngày nay không còn
mặn mà gì với “đoàn kết dân tộc” nữa cả.
Quốc dân đảng-KMT lần đầu tiên –
kể từ khi thành lập – đã mất quyền kiểm soát nhánh lập pháp, sau khi thua đậm
trong kỳ bầu cử năm 2016. Chiến thắng của đảng Dân tiến tại Đài Loan thể hiện ý
chí độc lập khỏi Trung Quốc của người dân nơi đây.
Tuy là chân dung của Sun Yatsen vẫn
được treo ở một số trường học và các văn phòng chính phủ, và ngay cả ở Viện Lập
pháp – nơi mà thỉnh thoảng các vị dân cử vẫn “so găng” với nhau – nhưng sức ảnh
hưởng của KMT tại Đài Loan ngày càng suy yếu.
Nếu có bất kỳ điều gì còn mang
chút dấu ấn của lý tưởng Sun Yatsen năm xưa, thì đó chính là tinh thần dân chủ
của các phong trào sinh viên, mà điển hình nhất là cuộc Cách mạng Hoa hướng
dương năm 2014 – khi sinh viên đã chiếm Viện Lập pháp trong nhiều tuần lễ, phản
đối ý đồ nhích lại gần Trung Quốc của KMT.
Sinh viên chiếm Viện Lập pháp năm
2014 trong Phong trào Hoa hướng dương. Ảnh: Flickr/ Kuso.dir.
Đối với đại bộ phận người dân Đài
Loan, thì cái tên Trung Hoa Dân Quốc (Republic of China) chỉ còn mang tính biểu
tượng. Sun Yatsen giờ đây chỉ là một bóng ma vô lực tại đảo quốc này. Tổng thống
Tsai Yingwen (Thái Anh Văn) của đảng Dân tiến dĩ nhiên không có ý định dẫn đầu
lãnh đạo quốc gia bái vọng Nanjing, để tưởng niệm ông nữa.
Còn tại Trung Quốc thì sao?
Mô hình “dân chủ tập trung” vẫn
thắng thế. Và nó được thể hiện rõ nét qua tính độc quyền chính trị của đảng Cộng
sản, cũng như những cuộc trấn áp người bất đồng chính kiến của chính quyền
chuyên chế Xi Jinping ngày nay.
Nếu hồn ma của Sun Yatsen có thể trò
chuyện đôi lời, ông ta hẳn phải nhắc nhở Xi Jinping là đừng chỉ tôn vinh một
ông “Trung Sơn” nào đấy. Trong khi đó, vẫn bỏ mặc thực tế là trong thời đại xã
hội chủ nghĩa rực rỡ ở Trung Quốc, đoàn kết dân tộc, thực thi dân chủ và mang lại
một cuộc sống ấm no cho người dân vẫn là những điều ảo vọng.
Sun có lẽ cần nói một lần cho rõ
ràng, là ông ấy đã dùng tư tưởng Leninist như một thế cờ chính trị để Chủ nghĩa
Dân sinh được phát triển, chứ không phải là khiến cho nó bị triệt tiêu.
Sun Yatsen đã từng viết: “Cuộc
cách mạng này vẫn chưa phải là chấm dứt”. Nhưng trước những gì đang xảy ra tại
Trung Quốc ngày nay, có lẽ ông ấy nên thêm vào một câu, “Nhưng than ôi, liệu ta
lại có thể nghĩ ra phương pháp nào khác hay không”?
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét