Kinh tế nên là điểm chính cho chính sách của Hoa Kỳ ở Đông Nam Á

Vũ Quốc Ngữ dịch

 

Đằng sau việc theo đuổi các mục tiêu chính sách đối ngoại cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc là sự khác biệt cấu trúc trong chiến lược. Trong khi Hoa Kỳ tập trung chủ yếu vào an ninh thông qua hợp tác quân sự, Trung Quốc kết hợp các nỗ lực phát triển quân sự với sức mạnh ngày càng tăng và sẵn sàng sử dụng quyền lực kinh tế.

Trong khi Trung Quốc có tiềm lực kinh tế ngày càng lớn mạnh, và có khả năng huy động tài chính của mình cho các mục đích an ninh, Hoa Kỳ đã thất bại trong việc phát triển hợp tác kinh tế với các nước ASEAN và do đó ảnh hưởng của Washington lên khu vực này bị suy giảm mạnh. Hoa Kỳ phải nhận ra rằng an ninh kinh tế khu vực là lợi ích tốt nhất của cường quốc này và hợp tác với các thành viên ASEAN để giảm thiểu tổn thất tài chính.

Trong ASEAN, tranh chấp ở Biển Đông cho thấy Trung Quốc đang nhắm tới những điểm yếu về kinh tế để đạt được các mục tiêu chính sách đối ngoại của mình.

Trong cuộc tranh chấp dải Scarborough năm 2012, Bắc Kinh đã bất ngờ yêu cầu Philippines thanh toán khoản vay phát triển cơ sở hạ tầng, làm những người trồng chuối Philippines bị phá sản bằng cách hạn chế nhập khẩu chuối và đưa ra một lời khuyên cho công dân Trung Quốc không du lịch tới Philippines.

Năm 2014, một số cuộc bạo loạn chống Trung Quốc nổ ra ở Việt Nam sau khi Trung Quốc đặt một giàn khoan dầu vào vùng biển tranh chấp, dẫn tới việc Bắc Kinh giảm du lịch và đe doạ ngăn chặn đầu tư nếu Hà Nội không nhanh chóng dập tắt các cuộc biểu tình chống Trung Quốc.

Trong khi đó, sự đoàn kết của ASEAN dưới Công ước của Liên Hợp Quốc về Luật biển chống lại yêu sách hàng hải của Trung Quốc ở Biển Đông đã bị Campuchia cản trở liên tiếp, do Phnom Penh chịu áp lực kinh tế từ Trung Quốc.

Nguy cơ nợ công tăng cao trong nhiều nước Đông Nam Á tăng lên khi Trung Quốc tăng cường sức mạnh kinh tế khu vực. Tính trung bình giá trị thương mại của Trung Quốc với mỗi nước ASEAN cho thấy Trung Quốc chiếm 20% thị trường xuất khẩu và 22% thị trường nhập khẩu của khu vực, tăng từ 7% và 13% năm 2006 tương ứng. ASEAN là khu vực nhạy cảm nhất bởi vì nó là một trong những khu vực phụ thuộc thương mại nhất trên thế giới, với xuất khẩu hàng hóa trên 1,2 nghìn tỷ USD, hay 54% tổng GDP của khu vực này.

Khi Bắc Kinh tiếp tục mở rộng ảnh hưởng chính trị của mình thông qua các dự án như Một vàng đai-Một con đường và Ngân hàng Đầu tư Cơ sở Hạ tầng Châu Á (AIIB), đòn bẩy kinh tế là một tính năng liên tục trong chiến lược của Trung Quốc.

Thay vì theo đuổi một cách tiếp cận hẹp trong khu vực, Hoa Kỳ phải phát triển một chiến lược đa chiều nhằm củng cố an ninh kinh tế khu vực, giúp khu vực này tăng cường tự trị và giảm sự phụ thuộc tài chính vào Trung Quốc.

Thứ nhất, Hoa Kỳ nên tăng cường quan hệ kinh tế với Đông Nam Á. Trong khi Trung Quốc đã gia tăng sự hiện diện về mặt kinh tế từ năm 2006, Hoa Kỳ đã giảm từ 16% xuất khẩu và 7% nhập khẩu với các nước ASEAN xuống còn 10% xuất khẩu và 6% nhập khẩu.

Mặc dù chính sách "Hoa Kỳ trước tiên" có thể hạn chế việc thương lượng, Nhà Trắng có thể thương lượng lại Thỏa thuận Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) theo cách thức tự vệ tốt hơn cho người lao động Hoa Kỳ. Nếu điều này chứng tỏ không đứng vững, Hoa Kỳ nên tìm cách thiết lập các thỏa thuận thương mại song phương, mà Tổng thống Trump ưa thích. Sự tham gia tích cực hơn vào kinh tế của khu vực sẽ thúc đẩy hơn nữa các mối quan hệ kinh tế, tăng các lợi ích thương mại lâu dài trong một khu vực có tăng trưởng năng động và hạn chế sự bất đối xứng ngày càng tăng của thương mại giữa Mỹ và ASEAN.

Thứ hai, Hoa Kỳ nên khuyến khích các cơ hội thay thế cho thương mại và đầu tư. Mặc dù tăng trưởng song phương nhanh chóng trong khu vực ASEAN, thương mại với khu vực đã giảm 2% trong giai đoạn 2013-2016. Hoa Kỳ nên tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện kế hoạch hội nhập kinh tế ASEAN của Cộng đồng để tạo ra một thị trường và cơ sở sản xuất duy nhất. Hợp tác quốc tế để tăng ngân quỹ cho Quỹ Cơ sở hạ tầng ASEAN của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) cũng sẽ đáp ứng nhu cầu thiết yếu.

Hoa Kỳ không được cản trở nỗ lực tiếp tục của Nhật Bản để thúc đẩy TPP và hỗ trợ các nỗ lực để chống lại Trung Quốc bằng cách thúc đẩy FDI. Cũng nên tìm cách lồng ghép thêm Ấn Độ vào thương mại khu vực, đặc biệt là khi Trung Quốc tìm cách tiếp cận Ấn Độ Dương.

Thứ ba, Hoa Kỳ nên hợp tác với các đối tác như Nhật Bản, ADB và Ngân hàng Thế giới để đảo ngược xu hướng giảm dần và tăng viện trợ phát triển chính thức (ODA) cho những quốc gia cần tài chính. Việc thiếu hụt viện trợ tạo ra một khoảng trống để Trung Quốc lấp đầy. Ví dụ ở Phi-líp-pin, Duterte đang yêu cầu thêm 2,7 tỷ USD cho các khoản vay cơ sở hạ tầng từ Trung Quốc sau khi đã nhận 9 tỷ đô la Mỹ vào cuối tháng 10, bất chấp những thống kê nghèo nàn về hỗ trợ cơ sở hạ tầng ở đó của Bắc Kinh.

Thái Lan, Malaysia và Inđônêxia nhận được viện trợ ít hơn Philippines, và Trung Quốc hiện đang đòi khả năng tịch thu tài sản của các chính phủ mà không trả nợ đúng hạn. Tất cả điều này cho thấy rằng bây giờ là thời điểm tốt để Hoa Kỳ gia tăng ODA. Washington cũng nên đóng góp nhiều hơn cho AIIB để định hình sự phát triển của nó và giảm sự phụ thuộc vào nguồn tài trợ cơ sở hạ tầng song phương của Trung Quốc.

Cuối cùng, Hoa Kỳ nên có các biện pháp để chống lại nỗ lực của Trung Quốc trong việc trở thành nhà sản xuất độc quyền toàn cầu các mặt hàng quan trọng. Một minh chứng là Trung Quốc đã cắt giảm xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản trong năm 2010, Bắc Kinh sẵn sàng từ chối cung cấp các nguyên vật liệu chính cho những thị trường mà nó có khả năng chi phối. Mặc dù WTO có thể cố gắng duy trì các quy định thương mại trong trường hợp có tranh chấp, nhưng trước mắt cũng cần có sự hợp tác để ngăn chặn việc độc quyền xuất khẩu của Trung Quốc trong tương lai.

*

Jacob Merkle là nghiên cứu viên của Diễn đàn Thái Bình Dương, một bộ phận của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (CSIS).