Nguồn: Alonzo L. Hamby, Outline of U.S. History (New York:
Nova Publishers, 2007), Ch. 14.
“Tôi luôn tin tưởng rằng một sự sắp đặt thánh thần nào đó của tạo hóa đã khiến cho châu lục rộng lớn nằm giữa hai đại dương này được tìm thấy bởi những người có một tình yêu cháy bỏng đối với tự do và một lòng dũng cảm đặc biệt”
– Thống đốc bang California, Ronald Reagan, 1974
Một xã hội trong thời kỳ quá độ
Bước sang thập niên 1980, sự thay đổi trong cấu trúc xã hội
Mỹ vốn đã được bắt đầu từ nhiều năm, thậm chí từ nhiều thập niên trước đây, đã
trở nên rõ ràng. Cơ cấu dân cư và những ngành nghề, những kỹ năng quan trọng nhất
trong xã hội Mỹ đã có những đổi thay căn bản.
Sự thống trị của ngành dịch vụ trong nền kinh tế đã trở nên
không thể phủ nhận. Cho đến giữa những năm 1980, có 3/4 số công nhân viên làm
việc trong khu vực dịch vụ. Họ là các nhân viên bán lẻ, nhân viên văn phòng,
giáo viên, thầy thuốc và các viên chức chính phủ.
Sự xuất hiện và sử dụng máy vi tính ngày càng tăng đã đem lại
nhiều lợi ích cho hoạt động trong ngành dịch vụ. Kỷ nguyên tin học đã đến, với
phần cứng và phần mềm có khả năng tích hợp các dữ liệu khổng lồ mà trước đây
người ta khó có thể hình dung khi xuất hiện mới ra về những khuynh hướng kinh tế
và xã hội. Chính phủ liên bang đã đầu tư đáng kể vào công nghệ máy tính trong
hai thập niên 1950 và 1960 cho các chương trình quân sự và vũ trụ của mình.
Năm 1976, hai doanh nhân trẻ tuổi ở California, làm việc tại
một xưởng sửa chữa ôtô, đã lắp đặt chiếc máy tính đầu tiên dùng cho gia đình được
chào bán rất rộng rãi, đặt tên cho loại máy này là Apple, và thổi bùng lên một
cuộc cách mạng. Cho tới đầu thập niên 1980, hàng triệu máy vi tính đã xâm nhập
vào các doanh nghiệp và các gia đình Mỹ, và vào năm 1982, tạp chí Time đã trao
danh hiệu Cỗ máy của năm của mình cho chiếc máy tính.
Trong khi đó, các ngành công nghiệp nặng của nước Mỹ đã suy
thoái. Ngành công nghiệp ôtô Mỹ chao đảo dưới sự canh tranh của các công ty chế
tạo ôtô có hiệu quả rất cao của Nhật Bản. Cho tới năm 1980, các công ty Nhật Bản
đã sản xuất ra một phần năm các loại phương tiện được bán trên thị trường Mỹ.
Các nhà sản xuất xe hơi Mỹ đã phải vất vả cạnh tranh với một số thành công nhất
định để sánh được mức độ hiệu quả về giá thành và tiêu chuẩn kỹ thuật của các đối
thủ Nhật Bản, nhưng địa vị thống trị thị trường xe hơi trước kia của họ thì đã
mãi mãi không còn nữa. Những công ty thép khổng lồ xưa kia cũng bị thu hẹp và
trở nên khá mờ nhạt khi các nhà sản xuất thép nước ngoài đã áp dụng các công
nghệ mới một cách nhanh chóng, dễ dàng hơn.
Người tiêu dùng là những người được hưởng lợi từ các cuộc cạnh
tranh khốc liệt này trong các ngành công nghiệp chế tạo, song cuộc đấu tranh vất
vả nhằm giảm chi phí ấy cũng đồng nghĩa với việc hàng trăm nghìn công nhân lao
động giản đơn mãi mãi bị mất việc làm. Một số người đã chuyển sang làm việc
trong các ngành dịch vụ, còn một số người khác thì đành chịu cảnh thất nghiệp.
Các cơ cấu dân cư cũng thay đổi mạnh mẽ. Sau khi cuộc bùng nổ
trẻ sơ sinh sau chiến tranh chấm dứt (từ 1946 đến 1964), thì tỷ lệ tăng dân số
đã giảm và cư dân trở nên già hơn. Cấu trúc hộ gia đình cũng biến đổi. Năm
1980, tỷ lệ các hộ gia đình đã suy giảm; 1/4 của các nhóm gia đình được xếp loại
là những hộ không phải là gia đình, trong đó, có hai hay nhiều hơn hai người
không có quan hệ ruột thịt sống chung với nhau.
Những người mới nhập cư đã làm thay đổi tính chất xã hội của
nước Mỹ theo những cách khác. Cải cách năm 1965 về chính sách nhập cư đã không
còn đặt trọng tâm vào những người nhập cư từ Tây Âu nữa, và làm tăng số người
nhập cư từ châu Á và châu Mỹ La-tinh. Năm 1980, 808.000 người nhập cư đã tới Mỹ,
con số cao nhất trong vòng 60 năm, khi nước Mỹ một lần nữa lại trở thành nơi cư
ngụ cho tất cả mọi người từ khắp nơi trên thế giới.
Các nhóm dân cư mới này đã trở thành các thành viên tham gia
tích cực trong cuộc chiến tranh đòi được có những cơ hội bình đẳng. Những người
đồng tính luyến ái sử dụng chiến thuật và đường lối của phong trào tranh đấu
đòi quyền công dân, tự cho mình là những người bị kỳ thị đang đấu tranh đòi được
công nhận những quyền căn bản. Năm 1975, ủy ban Công tác Dân sự Hoa Kỳ đã bãi bỏ
lệnh cấm tuyển dụng những người đồng tính luyến ái, và nhiều bang đã ban hành
luật chống kỳ thị.
Sau đó, vào năm 1981, người ta đã phát hiện ra bệnh AIDS (hội
chứng suy giảm miễn dịch). Lây nhiễm qua đường tình dục hay đường truyền máu,
căn bệnh này đã tác động nặng nề đến những người đồng tính luyến ái và những
người tiêm chích ma túy, mặc dù những người dân bình thường cũng có nguy cơ bị
lây nhiễm. Cho tới năm 1992, đã có hơn 220.000 người Mỹ bị chết vì bệnh AIDS. Bệnh
dịch AIDS không chỉ giới hạn trong nước Mỹ, và nỗ lực chữa trị căn bệnh này hiện
nay đã có sự tham gia của các dược sỹ và các nhà nghiên cứu y học trên khắp thế
giới.
Chủ nghĩa bảo thủ và việc lên nắm quyền của Ronald Reagan
Đối với nhiều người Mỹ, những xu hướng kinh tế, xã hội và
chính trị của hai thập niên vừa qua – tội ác và phân biệt chủng tộc tại nhiều
trung tâm đô thị, các thách thức đối với những giá trị truyền thống, và sự trì
trệ về kinh tế và nạn lạm phát dưới thời Carter – đã gây ra tâm trạng thất vọng
của dân chúng. Nó cũng làm cho dân chúng càng thêm hoài nghi đối với chính phủ
và khả năng của chính phủ trong việc giải quyết một cách có hiệu quả những vấn
đề xã hội và chính trị của đất nước.
Những người thuộc phái bảo thủ lâu nay vốn đã bị gạt ra
ngoài bộ máy quyền lực quốc gia nay lại có vị thế chính trị thuận lợi trong bối
cảnh mới. Nhiều người Mỹ đã mau chóng lĩnh hội quan điểm về một chính phủ hạn
chế, về một nền quốc phòng vững mạnh và về việc bảo vệ các giá trị truyền thống.
Sự bùng phát của chủ nghĩa bảo thủ có nhiều lý do. Một nhóm
người đông đảo gồm các tín đồ Công giáo chính thống đã đặc biệt lo ngại về sự
gia tăng tội ác và các quan điểm trái đạo đức về tình dục. Họ mong muốn đưa tôn
giáo trở lại vị trí trung tâm trong đời sống người Mỹ. Một trong những nhóm có ảnh
hưởng nhất về chính trị, vào đầu những năm 1980, có tên là Đa số Đạo đức do
Jerry Falwell – một Bộ trưởng theo đạo Thiên Chúa lãnh đạo. Một nhóm khác do
Reverend Pat Robertson lãnh đạo đã xây dựng nên một tổ chức lấy tên là Liên
minh Công giáo. Cho tới những năm 1990, tổ chức này vẫn là một lực lượng có ảnh
hưởng lớn trong Đảng Cộng hòa. Sử dụng truyền hình để phổ biến rộng rãi thông
điệp của họ, Falwell, Robertson và những người như họ đã lôi kéo được đông đảo
người ủng hộ.
Một vấn đề khác mang sắc thái quá khích của những người bảo
thủ là một vấn đề tình cảm – vấn đề phá thai. Phản đối quyết định của Tòa án Tối
cao năm 1973 trong vụ Roe kiện Wade, trong đó Tòa án đã ủng hộ quyền phá thai
trong những tháng đầu mang thai của phụ nữ, những người bảo thủ đã tập hợp được
một lực lượng lớn các tổ chức và cá nhân. Trong đó không chỉ bao gồm đông đảo
các tín đồ Công giáo La mã, mà còn có những người ủng hộ chủ nghĩa bảo thủ và
những người thuộc phái chính thống tôn giáo, phần lớn những người này đều coi
việc phá thai dưới bất cứ hoàn cảnh nào đều tương đương với hành vi giết người.
Những cuộc biểu tình ủng hộ quyền lựa chọn của người mẹ và quyền được sống của
thai nhi (có nghĩa là ủng hộ chuyện phá thai hay phản đối chuyện phá thai) đã
trở thành tâm điểm trong bối cảnh chính trị lúc bấy giờ.
Ngay trong Đảng Cộng hòa, phe bảo thủ một lần nữa lại giành
được vị trí thắng thế. Trong một thời gian ngắn, họ đã giành được quyền kiểm
soát đa số trong Đảng Cộng hòa vào năm 1964 với ứng cử viên tổng thống của đảng
là Barry Goldwater, sau đó đã không còn được người ta chú ý nữa. Tuy nhiên, cho
tới năm 1980, với thất bại của chủ nghĩa tự do dưới thời Carter, phe Tân Hữu lại
có thể tìm được vị trí thống trị của mình.
Nhờ sử dụng các kỹ thuật thư tín trực tiếp và sức mạnh của
các phương tiện truyền thông để truyền đi các thông điệp và thực hiện việc gây
quỹ dựa trên sáng kiến của những người theo chủ nghĩa bảo thủ như nhà kinh tế
Milton Friedman, nhà báo William F. Buckley và George Will và các cơ quan
nghiên cứu như Quỹ Di sản, cánh Tân Hữu đã giữ một vai trò quan trọng trong việc
định ra đường lối của những năm 1980.
Cánh Cựu Hữu ủng hộ quan điểm hạn chế can thiệp của chính phủ
vào nền kinh tế. Quan điểm này được củng cố hơn nữa khi một nhóm Tân Hữu gồm những
nhà chính trị theo chủ nghĩa bảo thủ tự do ngờ vực vai trò của chính phủ nói
chung và phản đối sự can thiệp của nhà nước vào hành vi cá nhân. Nhưng cánh Tân
Hữu cũng bao gồm cả một bè phái mạnh hơn, gồm những người theo trường phái Phúc
Âm, muốn dùng quyền lực của nhà nước nhằm củng cố cho quan điểm của mình. Họ ủng
hộ những biện pháp chống tội phạm, ủng hộ quan điểm xây dựng một nền quốc phòng
hùng mạnh, ủng hộ một điều khoản trong hiến pháp cho phép được cầu kinh tại các
trường công và phản đối việc phụ nữ phá thai.
Nhân vật đã tập trung được tất cả những xu hướng khác biệt
này lại với nhau là Ronald Reagan. Reagan sinh ra ở bang Illinios, là diễn viên
điện ảnh Hollywood và diễn viên truyền hình trước khi chuyển sang hoạt động
chính trị. Lúc đầu, ông đã giành được uy tín chính trị nhờ một bài diễn văn được
phát trên truyền hình toàn quốc vào năm 1964 có nội dung ủng hộ Barry
Goldwater. Năm 1966, Reagan thắng cử chức thống đốc bang California và giữ vị
trí này tới năm 1975. Ông đã suýt thắng cử với số phiếu sít sao để được đề cử
là đại biểu của Đảng Cộng hòa ra tranh cử tổng thống vào năm 1976 trước khi được
chính thức đề cử năm 1980 và tiếp tục thắng cử tổng thống trong cuộc tranh đua
với tổng thống đương nhiệm Jimmy Carter.
Tinh thần lạc quan không hề nao núng của Tổng thống Reagan
cùng khả năng biết ca tụng những thành tựu và những cảm hứng của dân chúng Mỹ
đã không hề thuyên giảm trong suốt hai nhiệm kỳ ông làm tổng thống. Đối với nhiều
người Mỹ, Reagan là một vị tổng thống đã đem lại sự bình yên và ổn định. Khi đứng
trước micrô và ống kính của máy quay trong các buổi truyền hình, Reagan được mệnh
danh là Người có kỹ năng giao tiếp xuất chúng.
Nhắc lại một câu nói có từ thế kỷ XVII của lãnh tụ John
Winthrop, Reagan tuyên bố với toàn thể nước Mỹ rằng Hoa Kỳ là thành phố ánh
sáng trên ngọn đồi, là đất nước được Chúa ban cho sứ mệnh phải bảo vệ thế giới
chống lại sự bành trướng của chủ nghĩa cộng sản.
Reagan tin rằng, chính quyền đã can thiệp quá sâu vào đời sống
của người dân Mỹ. Ông muốn cắt giảm những chương trình mà ông cho rằng nước Mỹ
không cần đến và ông thấy rằng những chương trình đó là lãng phí, gian trá và lạm
dụng. Reagan thúc đẩy chương trình phi điều tiết vốn đã được Jimmy Carter khởi
xướng trước đó. Reagan cũng cố gắng xóa bỏ nhiều quy định gây ảnh hưởng xấu tới
người tiêu dùng, đến chỗ làm việc và môi trường. Theo ông, những quy định này đều
không hiệu quả, gây đắt đỏ và ngăn cản tăng trưởng kinh tế.
Reagan cũng đồng ý với quan điểm của nhiều nhà chính trị bảo
thủ cho rằng luật pháp cần phải được áp dụng một cách hà khắc để ngăn ngừa tội
phạm. Ngay sau khi trở thành tổng thống, ông đã phải đối mặt với một cuộc đình
công trên toàn quốc của những nhân viên kiểm soát không lưu Mỹ. Mặc dù hành động
này đã bị pháp luật nghiêm cấm, nhưng trước đó, những cuộc đình công như vậy
thường vẫn được cho qua. Khi những nhân viên kiểm soát không lưu từ chối không
chịu quay lại làm việc, tổng thống đã ra lệnh sa thải tất cả những người trong
số họ. Vài năm sau đó, hệ thống này đã được thiết lập lại với những nhân viên mới.
Nền kinh tế những năm 1980
Chương trình đối nội của Tổng thống Reagan bắt nguồn từ quan
điểm cho rằng đất nước sẽ thịnh vượng hơn nếu sức mạnh của khu vực kinh tế tư
nhân được cởi trói. Lý thuyết kinh tế học chỉ đạo quan điểm này là lý thuyết trọng
cung. Lý thuyết này cho rằng việc cung cấp nhiều loại hàng hóa và dịch vụ sẽ
khiến đầu tư kinh doanh tăng lên và do đó, là con đường ngắn nhất dẫn đến tăng
trưởng kinh tế. Để thực hiện chủ trương này, chính quyền Reagan cho rằng việc cắt
giảm thuế sẽ làm tăng đầu tư xây dựng cơ bản và lợi nhuận của các doanh nghiệp,
do đó, một mức thuế thấp hơn đánh vào những khoản thu nhập doanh nghiệp lớn này
sẽ giúp cho thu nhập của chính phủ cũng tăng lên.
Mặc dù số đảng viên Cộng hòa ở Thượng viện là rất ít, còn Hạ
viện thì do Đảng Dân chủ kiểm soát, song Tổng thống Reagan đã thành công trong
năm cầm quyền đầu tiên của mình do những chương trình kinh tế mà ông đã đề ra,
bao gồm việc cắt giảm thuế 25% theo từng giai đoạn trong hơn ba năm cho các cá
nhân. Chính quyền cũng đã gia tăng chi phí quốc phòng nhằm hiện đại hóa quân đội
Mỹ và nhằm đối phó với mối đe dọa mà nước Mỹ cảm thấy đang ngày càng tăng từ
phía Liên Xô.
Dưới thời Paul Volcker, việc Cục Dự trữ Liên bang tăng lãi
suất một cách chóng mặt đã làm trầm trọng hơn nạn lạm phát vốn đã bắt đầu từ cuối
những năm 1970. Suy thoái đã chạm đáy vào năm 1982, với mức lãi suất chính lên
tới gần 20% và kinh tế thì suy giảm nghiêm trọng. Trong năm đó, tổng sản phẩm
quốc nội (GNP) thực tế đã giảm 2%; tỷ lệ thất nghiệp tăng lên gần đến mức 10%
và gần 1/3 các nhà máy công nghiệp Mỹ rơi vào tình trạng trì trệ. Suốt miền
Trung Tây, các công ty lớn như General Electric và International Harvester đều
phải sa thải công nhân. Giá dầu mỏ lên cao khủng khiếp cũng góp phần khiến kinh
tế suy thoái. Các đối thủ cạnh tranh của Mỹ là Đức và Nhật Bản đã chiếm được thị
phần lớn hơn trong thương mại quốc tế, và người Mỹ đã tiêu dùng nhiều hơn những
hàng hóa được sản xuất từ nước ngoài.
Nông dân cũng phải trải qua một giai đoạn khó khăn. Vào những
năm 1970, nông dân Mỹ đã từng trợ giúp cho ấn Độ, Trung Quốc, Liên Xô và các nước
khác đang bị mùa màng thất bát và phải vay nặng lãi để mua đất đai và phát triển
sản xuất. Nhưng sự tăng giá của dầu mỏ đã đẩy chi phí lên cao và sự suy sụp bất
ngờ của kinh tế thế giới năm 1980 đã làm giảm nhu cầu về các sản phẩm nông nghiệp.
Sản lượng trong nông nghiệp giảm mạnh vì sản xuất chỉ tập trung vào tay một số
nhỏ chủ trại có quy mô lớn. Tầng lớp nông dân nhỏ đã phải đối mặt với những khó
khăn lớn để tồn tại.
Ngân sách quân sự gia tăng – cộng với việc cắt giảm thuế và
chi tiêu của chính phủ cho y tế tăng lên – đã khiến cho chi tiêu của chính phủ
vượt quá xa những khoản thu hàng năm của chính phủ. Một số nhà phân tích cho rằng
các khoản thâm hụt này là do chiến lược quản lý có chủ ý nhằm ngăn chặn những
khoản chi phí quốc nội ngày càng gia tăng của phe Dân chủ. Tuy nhiên cả phái
Dân chủ lẫn phái Cộng hòa trong Quốc hội đều từ chối cắt giảm các khoản chi phí
này. Từ 74 tỷ đô-la năm 1980, mức thâm hụt đã tăng lên 221 tỷ đô-la năm 1986
trước khi quay trở lại mức 150 tỷ đô-la năm 1987.
Nhưng cuộc suy thoái kinh tế sâu sắc vào đầu những năm 1980
đã kiềm chế thành công nạn lạm phát phi mã bắt đầu dưới thời Carter. Hơn nữa,
giá dầu mỏ lại bắt đầu giảm mạnh khiến Reagan càng vững tin hơn khi quyết định
xóa bỏ kiểm soát giá cả và trợ cấp khí đốt. Vào mùa thu năm 1984, nền kinh tế
đã hồi phục khiến Reagan yên tâm triển khai chiến dịch vận động tái tranh cử của
mình với khẩu hiệu Bình minh lại đến trên đất Mỹ. Ông đã đánh bại đối thủ Đảng
Dân chủ là cựu Thượng nghị sỹ và Phó Tổng thống Walter Mondale với số phiếu áp
đảo.
Hoa Kỳ đã bước vào một trong những giai đoạn tăng trưởng
kinh tế bền vững và lâu dài nhất kể từ Chiến tranh Thế giới Thứ hai. Các khoản
chi tiêu của người tiêu dùng đã tăng lên do nhà nước cắt giảm thuế. Thị trường
chứng khoán tăng trưởng vì nó phản ánh một không khí tiêu dùng lạc quan. Trong
suốt năm năm sau khi kinh tế được phục hồi, tổng sản phẩm quốc dân đã tăng 4,2%
một năm. Tỷ lệ lạm phát hàng năm duy trì ở mức từ 3-5% trong những năm từ 1983
đến 1987, ngoại trừ năm 1986, tỷ lệ này đã giảm tới dưới 2% – đạt mức thấp nhất
trong suốt những thập niên vừa qua. Tổng sản phẩm quốc nội tăng trưởng bền vững
trong suốt những năm 1980. Từ năm 1982 đến năm 1987, nền kinh tế Mỹ đã tạo ra
hơn 13 triệu việc làm mới.
Kiên định trong cam kết của mình về việc cắt giảm thuế,
trong nhiệm kỳ thứ hai của mình, Reagan đã ký ban hành một biện pháp cải cách
thuế có quy mô rộng rãi nhất trên toàn liên bang kể từ 75 năm nay. Với sự ủng hộ
rộng rãi của cả Đảng Dân chủ và Đảng Cộng hòa, chính sách thuế mới này đã cắt
giảm thuế thu nhập, đơn giản hóa các mức thuế và khắc phục được những lỗ hổng
trong quản lý thuế.
Tuy nhiên, tỷ lệ tăng trưởng đáng kể này là do các khoản
thâm hụt chi tiêu. Hơn nữa, các khoản nợ quốc gia đã tăng lên gấp ba và còn xa
mới được ổn định nhờ tăng trưởng kinh tế mạnh. Sự tăng trưởng này phần lớn đến
từ các ngành dịch vụ kỹ năng cao và các ngành kỹ thuật. Nhiều gia đình nghèo và
tầng lớp trung lưu không phát đạt được nhiều như vậy. Đồng thời, mặc dù lớn tiếng
kêu gọi tự do thương mại, nhưng chính quyền Reagan đã gây áp lực với Nhật Bản để
buộc quốc gia này chấp nhận một hạn ngạch tự nguyện đối với việc xuất khẩu mặt
hàng ôtô sang thị trường Mỹ.
Nền kinh tế Mỹ lại một lần nữa bị chao đảo ngày 19/10/1987 –
“Ngày thứ Hai đen tối” trong lịch sử thị trường chứng khoán – khi thị trường
này sụt giá tới 22,6% chỉ trong một ngày. Nguyên nhân của sự đổ vỡ này là do
các khoản thâm hụt thương mại quốc tế lớn của Hoa Kỳ, các khoản thâm hụt trong
ngân sách liên bang, các khoản nợ lớn của tư nhân và doanh nghiệp, và các kỹ
thuật buôn bán chứng khoán được máy tính hóa cho phép bán chứng khoán và các hợp
đồng tương lai ngay lập tức. Tuy nhiên, mặc dù sự đổ vỡ này gợi lại những ký Đức
về năm 1929, nhưng thực ra nó chỉ là một sự kiện tạm thời và có rất ít ảnh hưởng.
Trên thực tế, tăng trưởng kinh tế vẫn tiếp tục với tỷ lệ thất nghiệp giảm xuống
5,2% vào tháng 6/1988 – mức thấp nhất trong 14 năm qua.
Các hoạt động ngoại giao
Trong chính sách đối ngoại, Reagan luôn cố gắng để nước Mỹ
đóng vai trò quyết định trong các công việc quốc tế. Lần đầu tiên, ông đã tiến
hành thử nghiệm vai trò này ở khu vực Trung Mỹ. Hoa Kỳ đã trợ giúp kinh tế và
huấn luyện quân sự cho El Salvador khi các du kích nổi loạn đe dọa lật đổ chính
phủ nước này. Hoa Kỳ cũng tích cực ủng hộ một chính phủ được bầu lên một cách
dân chủ nhưng những nỗ lực này chỉ thành công phần nào. Sự trợ giúp của Hoa Kỳ
đã giúp El Salvador ổn định chính phủ, nhưng mức độ bạo lực ở đất nước này vẫn
không suy giảm. Cuối cùng, một hiệp định hòa bình cũng đã được ký kết vào đầu
năm 1992.
Chính sách của Hoa Kỳ đối với Nicaragua gây ra nhiều tranh
luận hơn. Năm 1979, những người cách mạng tự xưng là các chiến sỹ Sandinista đã
lật đổ chế độ Somoza cánh hữu và thành lập một chế độ thân Cuba và Liên Xô. Mọi
nỗ lực chấn chỉnh tại khu vực này đều đã thất bại, do đó, chính quyền Mỹ đã
chuyển sang ủng hộ lực lượng kháng chiến chống lại Sandinista hay còn gọi là lực
lượng Contras.
Tiếp theo một cuộc tranh luận chính trị căng thẳng về chính
sách ngoại giao này, Quốc hội đã chấm dứt toàn bộ trợ giúp quân sự cho lực lượng
Contras vào tháng 10/1984. Nhưng sau đó, dưới áp lực của chính phủ, Quốc hội đã
thay đổi quyết định vào mùa thu năm 1986 và thông qua một khoản trợ giúp quân sự
trị giá 100 triệu đô-la cho lực lượng này. Tuy nhiên, thất bại trên chiến trường,
những lời chỉ trích vi phạm nhân quyền và việc khám phá ra rằng các khoản tiền
có được do bí mật bán vũ khí cho Iran đã được chuyển sang cho lực lượng Contras
đã làm suy giảm sự ủng hộ về chính trị trong Quốc hội đối với việc tiếp tục các
khoản trợ giúp quân sự này.
Sau này, chính quyền của Tổng thống George H. W. Bush, người
kế nhiệm Reagan năm 1989 đã bãi bỏ bất kỳ sự ủng hộ nào nhằm giúp đỡ quân sự
cho lực lượng Contras. Chính phủ Bush cũng gây áp lực để tiến hành tuyển cử tự
do và ủng hộ liên minh chính trị đối lập. Liên minh này đã thắng cử với một kết
quả bất ngờ gây nhiều sửng sốt, đánh bại những người Sandinista vào tháng
2/1990.
Chính quyền của Tổng thống Reagan đã may mắn hơn khi được chứng
kiến sự trở lại của nền dân chủ tại các quốc gia còn lại ở châu Mỹ La-tinh, từ
Guatemala tới Argentina. Sự xuất hiện của các chính phủ được bầu lên một cách
dân chủ không chỉ hạn chế ở châu Mỹ La-tinh; ở châu Á, chiến dịch chính quyền của
nhân dân ở Corazon Aquino đã lật đổ chế độ độc tài của Ferdinand Marcos và các
cuộc bầu cử ở Hàn Quốc đã chấm dứt chế độ quân phiệt đã tồn tại hàng mấy chục
năm ở nước này.
Trái lại, Nam Phi vẫn tỏ ra không chịu thỏa hiệp trước những
nỗ lực của Hoa Kỳ nhằm khuyến khích sự chấm dứt chế độ phân biệt chủng tộc
A-pác-thai qua một chính sách gây nhiều tranh cãi về “một sự can thiệp có tính
xây dựng” và thông qua một nền ngoại giao lặng lẽ cùng với sự ủng hộ cải cách của
dân chúng. Vào năm 1986, thất vọng vì không có bất kỳ sự tiến bộ nào, Quốc hội
Mỹ đã gạt bỏ quyền phủ quyết của Reagan và đưa ra một loạt các biện pháp trừng
phạt kinh tế chống Nam Phi. Tháng 2/1990, Tổng thống Nam Phi F.W de Klert đã
công bố trả tự do cho Nelson Mandela và bắt đầu dần dần chấm dứt chủ nghĩa phân
biệt chủng tộc A-pác-thai.
Mặc dù luôn bày tỏ thẳng thắn tinh thần chống cộng, nhưng
chính quyền Reagan đã rất hạn chế sử dụng trực tiếp các lực lượng quân sự. Ngày
25/10/1983, các lực lượng quân đội Mỹ đã đổ bộ lên đảo Grenada thuộc vùng biển
Caribê sau lời kêu gọi giúp đỡ khẩn cấp của các nước láng giềng. Hành động này
diễn ra sau vụ ám sát Thủ tướng Grenada thuộc cánh tả do những thành viên trong
chính đảng thân Mác-xít của chính ông tiến hành. Sau một thời gian ngắn giao
chiến, các toán quân Mỹ đã bắt giữ hàng trăm chiến binh Cuba, xây dựng lực lượng
và ngăn chặn trợ giúp vũ khí từ Liên Xô. Tháng 12/1983, những đơn vị chiến đấu
cuối cùng của quân đội Mỹ đã rời Grenada, và đất nước này đã tổ chức các cuộc bầu
cử dân chủ một năm sau đó.
Tuy nhiên, ở Trung Đông, tình hình tỏ ra khó khăn hơn nhiều.
Sự xuất hiện các lực lượng quân đội Mỹ ở Li-băng nơi Hoa Kỳ đang cố gắng giúp đỡ
một chính phủ thân phương Tây nhưng lại tỏ ra yếu đuối và ôn hòa, đã có một kết
cục bi thảm khi 241 lính thủy đánh bộ Mỹ đã chết trong một cuộc đánh bom khủng
bố tháng 10/1983. Tháng 4/1986, các máy bay thuộc lực lượng hải quân và không
quân Mỹ đã tiêu diệt các mục tiêu ở Tripoli và Benghazi của Libi nhằm trả đũa
các cuộc tấn công của Libi.
ở Vịnh Ba Tư, sự đổ vỡ trước đây trong quan hệ Mỹ – Iran và
cuộc chiến tranh Iran – Irắc đã gây dựng tiền đề cho các hoạt động của hải quân
Mỹ trong khu vực. Lúc đầu, Hoa Kỳ đáp lại yêu cầu từ phía Cô-oét muốn bảo vệ đội
tàu chở dầu của mình, song cuối cùng, với các chiến hạm của Hải quân Mỹ đến từ
Tây Âu, Hoa Kỳ đã chiếm giữ các con đường hàng hải sống còn của các đoàn tàu chở
dầu và tàu thuyền của các nước trung lập khác đi lại trên vùng Vịnh.
Cuối năm 1986, người Mỹ đã phát hiện ra chính quyền đã bí mật
bán vũ khí cho Iran nhằm mục đích hàn gắn lại quan hệ ngoại giao với chính quyền
Hồi giáo cực đoan và nhằm giải phóng cho các con tin Mỹ bị bắt giữ tại Li-băng
do các tổ chức tôn giáo mà Iran kiểm soát. Các cuộc điều tra này cũng kết luận
rằng số tiền có được từ bán vũ khí đã được cấp cho lực lượng Contras ở
Nicaragoa trong thời gian Quốc hội đã ra sắc lệnh cấm mọi trợ giúp quân sự cho
lực lượng này.
Những phiên điều trần sau đó về lực lượng Contras của Iran
trước ủy ban hỗn hợp của Thượng viện và Hạ viện đã điều tra về khả năng vi phạm
pháp luật và về vấn đề lớn hơn là xác định những lợi ích quốc tế trong chính
sách đối ngoại của Hoa Kỳ tại Trung Đông và Trung Mỹ. Trên nghĩa rộng thì những
phiên điều trần này chính là một cuộc tranh luận tại Quốc hội liên quan đến những
bí mật của chính phủ và về quyền hạn của tổng thống so với quyền hạn của quốc hội
trong việc tiến hành các hoạt động ngoại giao. Không giống như vụ tai tiếng
Watergate 14 năm trước đây, ủy ban này thấy rằng không có cơ sở nào để buộc tội
tổng thống và không có kết luận cụ thể gì về các vấn đề gây tranh cãi kéo dài
này.
Quan hệ Xô-Mỹ
Trong mối quan hệ với Liên Xô, chính sách mà Tổng thống
Regan đã tuyên bố là một chính sách hòa bình thông qua sức mạnh. Ông đã tuyên bố
rõ ràng thái độ đối nghịch của mình đối với quốc gia này. Hai sự kiện đã sớm xảy
ra làm quan hệ Xô-Mỹ thêm phần căng thẳng: đó là sự kiện Phong trào lao động
Đoàn kết ở Ba Lan tháng 12/1981 và việc tên lửa của Liên Xô đã khiến 269 người
chết trong chuyến bay dân sự số 007 của hãng hàng không Hàn Quốc ngày 1/9/1983.
Hoa Kỳ cũng đã lên án việc Xô-viết tham gia vào lãnh thổ Afghanistan và tiếp tục
trợ giúp quân sự đã có từ thời Carter cho quân kháng chiến Mujahedeen ở
Afghanistan.
Trong nhiệm kỳ đầu của Reagan, Chính phủ của ông đã chi những
khoản tiền lớn chưa từng có cho việc tăng cường lực lượng vũ trang, bao gồm việc
chuyển các tên lửa hạt nhân tầm trung đến châu Âu để đối phó lại việc Liên Xô
triển khai các tên lửa tương tự. Vào ngày 23/3/1983, trong một cuộc tranh luận
chính sách nảy lửa nhất trong suốt hai nhiệm kỳ tổng thống của mình, Reagan đã
công bố chương trình nghiên cứu về Sáng kiến Phòng thủ Chiến lược (SDI) nhằm
tìm ra các công nghệ tiên tiến như tia laser và các đầu đạn tên lửa năng lượng
cao để phòng ngự chống lại các tên lửa đạn đạo xuyên lục địa. Mặc dù nhiều nhà
khoa học đã tỏ ý nghi ngờ tính khả thi về mặt công nghệ của SDI và các nhà kinh
tế đã chỉ ra các khoản chi phí vô cùng lớn, song chính phủ vẫn tiếp tục triển
khai dự án này.
Sau khi tái đắc cử năm 1984, Reagan đã giảm nhẹ lập trường cứng
rắn của mình về kiểm soát vũ khí. Matx-cơ -va cũng đã tỏ ra sẵn sàng thỏa hiệp,
một phần vì nền kinh tế Liên Xô đã dành một phần lớn hơn nhiều trong tổng sản
phẩm quốc dân cho quân sự so với tỉ lệ chi quân sự của Mỹ. Nhà lãnh đạo Liên
Xô, Mikhail Gorbachev, sợ rằng nếu tiếp tục tăng tỉ lệ chi cho quân sự này thêm
nữa thì kế hoạch tự do hóa nền kinh tế Liên Xô sẽ bị ảnh hưởng.
Tháng 11/1985, Reagan và Gorbachev đã đồng ý trên nguyên tắc
về việc giảm 50% vũ khí hạt nhân quốc phòng chiến lược và tiến tới một hiệp định
tạm thời về các loại vũ khí hạt nhân tầm trung. Tháng 12/1987, Tổng thống
Reagan và Tổng Bí thư Gorbachev đã ký Hiệp ước về Vũ khí hạt nhân Tầm trung
(INF), chuẩn bị cho việc phá hủy toàn bộ loại vũ khí tầm trung này. Sau đó, đối
với Hoa Kỳ, Liên Xô đã không còn là một đối thủ đáng sợ nữa. Reagan có thể được
khen ngợi vì đã giúp cho Chiến tranh Lạnh nguội đi đáng kể, nhưng khi nhiệm kỳ
của ông kết thúc, gần như không ai có thể nhận ra được Liên bang Xô-viết đã trở
nên lung lay đến mức nào.
Nhiệm kỳ tổng thống của George H.W. Bush
Tổng thống Reagan trở nên đặc biệt được lòng dân vào thời
gian cuối nhiệm kỳ thứ hai, nhưng theo các quy định của Hiến pháp Mỹ thì ông
không thể ra tranh cử một lần nữa vào năm 1988. ứng cử viên của Đảng Cộng hòa,
Phó Tổng thống George Herbert Walker Bush đã được bầu làm Tổng thống thứ 41 của
Hoa Kỳ.
Bush đã vận động tranh cử bằng việc hứa với các cử tri là sẽ
tiếp tục duy trì sự thịnh vượng mà Reagan đã mang lại cho nước Mỹ. Đồng thời,
ông cũng chứng minh rằng khả năng chuyên môn của ông có thể hỗ trợ một nền quốc
phòng mạnh mẽ một cách đáng tin cậy hơn ứng cử viên Michal Dukakis của Đảng Dân
chủ. Ông cũng hứa hẹn sẽ phấn đấu cho một nước Mỹ tốt đẹp và lịch lãm hơn.
Dukakis, Thống đốc bang Massachuset, đã tuyên bố rằng những người Mỹ kém may mắn
hơn đang bị tổn thương về kinh tế và chính phủ cần phải giúp đỡ những người này
bằng cách kiểm soát tốt các món nợ của Liên bang và các chi phí cho quốc phòng.
Tuy nhiên dân chúng bị thuyết phục bởi thông điệp kinh tế của Bush: không có
các sắc thuế mới. Trong kết quả bỏ phiếu, Bush đã thắng cử với tỷ lệ phiếu bầu
là 54% so với 46% phiếu phổ thông.
Trong năm đầu tiên trên cương vị tổng thống, Bush đã tiếp tục
chương trình tài khóa bảo thủ, theo đuổi các chính sách mà chính phủ của Reagan
đã tiến hành về thuế, về chi tiêu và về các khoản nợ. Nhưng vị tổng thống mới
đã sớm nhận thấy rằng ông bị mắc kẹt giữa các khoản thâm hụt ngân sách khổng lồ
và luật giảm thâm hụt. Cắt giảm chi tiêu dường như là cần thiết và Bush chỉ có
rất ít cơ hội để đề xuất những khoản chi ngân sách mới.
Chính quyền Bush đã thông qua các sáng kiến chính sách về
các vấn đề mà không yêu cầu các khoản chi lớn từ ngân sách. Do đó, vào tháng
11/1990, Bush đã ký một dự luật đưa ra những tiêu chuẩn liên bang về khói bụi
đô thị, khí thải ôtô, nhiễm độc không khí và mưa axít, nhưng phần lớn các chi
phí là do những cơ sở công nghiệp gây ô nhiễm phải chi trả. Ông cũng đã phê chuẩn
luật yêu cầu sự tiếp cận cho những người tàn tật, nhưng các chi phí để cải tạo
chỗ ở và chỗ làm việc cho phù hợp với việc đi lại bằng xe lăn không được lấy từ
ngân sách liên bang. Tổng thống cũng bắt đầu triển khai chiến dịch khuyến khích
tinh thần tự nguyện mà ông ca tụng là “một ngàn điểm sáng”.
Ngân sách và các khoản thâm hụt
Tuy nhiên, những nỗ lực của Chính quyền Bush nhằm kiểm soát
được các khoản thâm hụt ngân sách lại gặp rất nhiều khó khăn. Một căn nguyên của
khó khăn đó là cuộc khủng hoảng về tiết kiệm và cho vay. Các ngân hàng tiết kiệm
– trước kia được quản lý rất chặt chẽ với lãi suất tiết kiệm thấp đối với dân
thường – nay được phi điều tiết, cho phép các ngân hàng có thể cạnh tranh khốc
liệt hơn nhờ trả lãi suất cao hơn nhưng cũng khiến rủi ro của các khoản vay trở
nên lớn hơn. Việc nâng mức bảo hiểm tiền gửi của Chính phủ đã làm giảm cầu của
người tiêu dùng đối với các tổ chức tiền gửi có uy tín. Gian lận, quản lý tồi,
cùng những xu hướng sa sút trong kinh tế đã dẫn tới những trường hợp không có
khả năng trả nợ và phá sản trong những tổ chức tiết kiệm này (tổ chức tiết kiệm
là một thuật ngữ chung để chỉ những tổ chúc hướng về người tiêu dùng như những
hiệp hội tiết kiệm và cho vay, hay các ngân hàng tiết kiệm). Cho đến năm 1993,
tổng phí tổn của việc bán và đóng cửa những tổ chức tiết kiệm bị phá sản là một
con số khiến người ta phải choáng váng: gần 525 tỷ đô-la.
Tháng 1/1990, Tổng thống Bush đã đệ trình bản đề xuất ngân
sách của ông lên Quốc hội. Phe Dân chủ cho rằng những kế hoạch về ngân sách của
chính phủ là quá lạc quan, rằng việc đáp ứng những yêu cầu trong luật giảm thâm
hụt sẽ đòi hỏi phải tăng thuế và cắt giảm mạnh các chi phí cho quốc phòng.
Tháng 6 năm đó, sau nhiều cuộc đàm phán kéo dài, Tổng thống Bush đã đồng ý tăng
thuế. Đồng thời, vào năm 1991, sự kết hợp giữa suy thoái kinh tế, những chi phí
phát sinh từ việc cứu trợ các hoạt động kinh doanh tiết kiệm và cho vay, những
khoản chi phí về chăm sóc sức khỏe ngày càng tăng trong các chương trình chăm
sóc và trợ giúp y tế đã vô hiệu hóa những biện pháp nhằm giảm thâm hụt ngân
sách và gây ra một khoản thâm hụt không kém phần nghiêm trọng so với khoản thâm
hụt vào năm trước.
Kết thúc Chiến tranh Lạnh
Khi Bush trở thành Tổng thống, Liên bang Xô-viết đã đang đứng
bên bờ vực của sự đổ vỡ. Các nỗ lực của Gorbachev nhằm mở cửa nền kinh tế Liên
Xô tỏ ra lúng túng. Năm 1989, các chính quyền cộng sản ở Đông Âu lần lượt đổ vỡ,
sau đó thì người ta thấy rõ là Liên Xô sẽ không đưa quân đến để giúp đỡ họ khôi
phục chính quyền. Vào giữa năm 1991, những người kiên định đã thử làm một cuộc
đảo chính, nhưng đã bị Boris Yeltsin, Tổng thống Nga, làm cho thất bại. Vào cuối
năm đó, Yeltsin, lúc đó đã rất có thế lực, đã buộc Liên bang Xô-viết phải giải
tán.
Chính quyền Bush là người trung gian cho việc kết thúc Chiến
tranh Lạnh, hợp tác chặt chẽ với Gorbachev và Yeltsin. Đồng thời nước Mỹ cũng
chủ trì các cuộc thương thuyết để thống nhất Đông Đức và Tây Đức (tháng
9/1990), đạt được thỏa thuận về cắt giảm vũ khí ở châu Âu (tháng 11/1990), và cắt
giảm hàng loạt các kho vũ khí nguyên tử (tháng 7/1991). Sau khi Liên bang Xô-viết
tan rã, Hoa Kỳ và Liên bang Nga mới thành lập đã thỏa thuận sẽ hủy bỏ tất cả
các loại tên lửa mang nhiều đầu đạn hạt nhân trong thời gian 10 năm.
Việc hủy bỏ các vũ khí hạt nhân và sự lo ngại hiện hữu hơn
bao giờ hết về sự phổ biến vũ khí hạt nhân giờ đây đã thực sự xóa bỏ nguy cơ về
xung đột nguyên tử giữa Washington và Matx-cơ -va.
Chiến tranh Vùng Vịnh
Sự hoan hỷ do Chiến tranh Lạnh kết thúc đã bị lu mờ đáng kể
bởi sự kiện Irắc xâm lược đất nước Cô-oét nhỏ bé ngày 2/8/1990. Irắc, dưới thời
Saddam Hussein và Iran dưới chế độ Hồi giáo cực đoan mới nổi lên thành hai cường
quốc quân sự và dầu mỏ tại khu vực Vùng Vịnh Ba Tư. Hai quốc gia này đã có mắc
mớ với Hoa Kỳ trong những năm 1980. So với Iran thì Irắc ít đối địch với Mỹ hơn
và đã nhận được một số trợ giúp từ chính quyền Reagan và Chính quyền Bush. Việc
Irắc chiếm đóng Cô-oét và hiểm họa mà Irắc đặt ra đối với ảrập Xêút chỉ trong
chốc lát đã làm thay đổi mọi tính toán ngoại giao của Hoa Kỳ.
Tổng thống Bush đã lên án mạnh mẽ hành động của Irắc và yêu
cầu Irắc lập tức rút quân vô điều kiện. Đồng thời, ông cũng gửi ngay một lực lượng
quân đội đông đảo đến Trung Đông. Tổng thống cũng đã tập hợp một trong những khối
đồng minh quân sự và chính trị đặc biệt nhất trong lịch sử hiện đại bao gồm các
lực lượng quân sự từ châu Á, châu Âu, châu Phi và từ chính các nước Trung Đông.
Trong nhiều ngày và nhiều tuần sau khi xảy ra cuộc xâm lược,
Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đã thông qua 12 nghị quyết lên án cuộc xâm lược của
Irắc và áp đặt những biện pháp trừng phạt quy mô lớn về kinh tế đối với quốc
gia này. Vào ngày 29/11, Hội đồng Bảo an đã phê chuẩn việc quân đội các quốc
gia thành viên Liên Hợp Quốc sử dụng lực lượng vũ trang nếu Irắc không rút quân
khỏi Cô-oét trước ngày 15/1/1991. Liên bang Xô-viết của Gorbachev – một trong
những nhà cung cấp vũ khí chính cho Irắc – đã không làm gì để bảo vệ vị khách
hàng cũ của mình.
Bush cũng phải đối đầu với các vấn đề lớn liên quan đến hiến
pháp. Hiến pháp Hoa Kỳ trao cho cơ quan lập pháp quyền được tuyên chiến. Tuy
nhiên, vào nửa sau thế kỷ XX, Hoa Kỳ đã dính líu vào Việt Nam và Triều Tiên mà
không tuyên bố chính thức chiến tranh và chỉ được sự đồng ý rất mơ hồ từ cơ
quan lập pháp là Quốc hội. Vào ngày 12/1/1991, ba ngày trước khi đến hạn rút
quân cuối cùng mà Liên Hợp Quốc đã đưa ra, Quốc hội đã cho phép Tổng thống Bush
có được thẩm quyền mà ông đã vận động – thẩm quyền tiến hành chiến tranh rõ
ràng và mạnh mẽ nhất được trao cho một vị tổng thống trong suốt gần nửa thế kỷ.
Liên quân Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Italia, ảrập Xêút, Cô-oét và
các quốc gia khác đã thành công trong việc giải phóng Cô-oét bằng một chiến dịch
không kích phá hủy do Hoa Kỳ chỉ huy kéo dài hơn một tháng. Tiếp theo chiến dịch
này là một cuộc tấn công ồ ạt vào Cô-oét và Irắc bằng các lực lượng thiết giáp
và bộ binh đổ bộ bằng đường không. Với tốc độ, tính cơ động và hỏa lực vượt trội
của mình, liên quân đã áp đảo lực lượng quân đội Irắc trong một chiến dịch tấn
công trên bộ kéo dài chỉ trong vòng 100 giờ.
Tuy nhiên, chiến thắng vẫn chưa trọn vẹn và liên quân vẫn
chưa thấy hài lòng. Nghị quyết của Liên Hợp Quốc chỉ kêu gọi lực lượng liên
quân đánh đuổi Irắc ra khỏi lãnh thổ Cô-oét. Song Saddam Hussein vẫn cầm quyền
và đàn áp tàn bạo người Kurd ở miền Bắc và người Shiite ở miền Nam, cả hai dân
tộc này đều được Hoa Kỳ trợ giúp trong cuộc khởi nghĩa của họ. Hàng trăm giếng
dầu bị quân Irắc chủ tâm đốt cháy đã cháy cho đến tận tháng 11 mới được dập tắt
hết. Chính quyền Saddam cũng toan tính cản trở các thanh tra của Liên Hợp Quốc
đến Irắc theo các nghị quyết của Hội đồng Bảo an để xác định vị trí và phá hủy
các loại vũ khí giết người hàng loạt của Irắc, bao gồm cả các thiết bị hạt nhân
hiện đại hơn người ta nghĩ trước đó và những kho vũ khí hóa học khổng lồ.
Chiến tranh Vùng Vịnh đã khiến Hoa Kỳ có thể thuyết phục được
các quốc gia ảrập, Israel và đoàn đại biểu Palestin bắt đầu các cuộc thương lượng
trực tiếp nhằm giải quyết các vấn đề phức tạp và có quan hệ đan xen lẫn nhau để
cuối cùng có thể tiến tới một nền hòa bình lâu dài trong khu vực. Các cuộc hội
đàm đã bắt đầu ở Madrid, Tây Ban Nha ngày 30/10/1991. Các cuộc đàm phán bí mật ở
Na Uy đã dẫn tới một Thỏa thuận lịch sử giữa Israel và Tổ chức Giải phóng
Palestin được ký tại Nhà Trắng ngày 13/9/1993.
Panama và Hiệp định Mậu dịch Tự do Bắc Mỹ (NAFTA)
Tổng thống cũng đã nhận được sự ủng hộ rộng rãi của hai đảng
tại Quốc hội cho việc tạm chiếm đóng Panama ngày 20/12/1989, nhằm phế truất nhà
độc tài – Tướng Manuel Antonio Noriega. Trong những năm 1980, tệ nghiện hút
côcain đã làm lan truyền các bệnh dịch, do vậy Tổng thống Bush đã tuyên bố triển
khai cuộc chiến chống ma tuý và coi đây là trung tâm của chương trình quốc nội của
mình. Hơn nữa, Noriega, một nhà độc tài đặc biệt khét tiếng, đã công khai tuyên
bố thái độ chống Mỹ của mình. Sau khi tị nạn ở Sứ quán Vatican, Noriega đã tự nộp
mình cho chính quyền Hoa Kỳ và sau đó ông đã bị tòa án Liên bang Mỹ xét xử và kết
án ở Miami, bang Florida với tội danh buôn lậu ma túy và tiền giả.
Trong lĩnh vực kinh tế, Chính quyền Bush đã đàm phán Hiệp định
Mậu dịch Tự do Bắc Mỹ (NAFTA) với Mexico và Canada. Hiệp định này sẽ được phê
chuẩn sau một cuộc tranh luận dữ dội trong năm đầu tiên của Chính quyền
Clinton.
Các ứng cử viên độc lập và đảng thứ ba
Hoa Kỳ là một quốc gia có hệ thống hai đảng phái. Trên thực
tế, quả là như vậy: hoặc là người của Đảng Dân chủ hoặc là người của Đảng Cộng
hòa cai quản Nhà Trắng suốt từ năm 1852 đến nay. Tuy nhiên, cùng thời gian đó, ở
nước Mỹ đã nảy sinh đảng thứ ba và các đảng nhỏ. Chẳng hạn, 58 đảng đã có số
phiếu bầu ít nhất là bằng tổng số phiếu bầu cử của một bang trong cuộc bầu cử tổng
thống năm 1992. Trong số các đảng này có những đảng ít tiếng tăm như Đảng
Apathy, Đảng Looking back, Đảng New Mexico, Đảng các công dân độc lập Tish và Đảng
những người đóng thuế Vermont.
Các đảng thứ ba được tổ chức xung quanh một lĩnh vực đơn lẻ
hay một hệ thống các lĩnh vực. Các đảng này có khuynh hướng hoạt động tiến bộ
khi họ có được một vị lãnh đạo có tài. Vì việc tranh cử tổng thống là nằm ngoài
tầm với nên phần lớn các đảng này đều cố gắng xây dựng một diễn đàn để tuyên
truyền về mối quan tâm chính trị và xã hội của mình.
Theodore Roosevelt – cựu Tổng thống Mỹ, ứng cử viên thành
công nhất của đảng thứ ba trong thế kỷ XX là người của Đảng Cộng hòa. Đảng Tiến
bộ hay ĐảngHươu đực của ông đã giành được 27,4% phiếu bầu trong cuộc bầu cử năm
1912. Cánh tiến bộ của Đảng Cộng hòa, do mất tin tưởng với Tổng thống William
Howard Taft, người mà Roosevelt đã cất công chọn lựa cẩn thận làm người kế nhiệm,
đã thuyết phục Roosevelt cố gắng có được sự đề cử của đảng vào năm 1912. Ông đã
làm được điều đó khi đánh bại Taft ở một loạt các vấn đề chủ chốt nhất. Tuy
nhiên Taft là người quản lý bộ máy của đảng nên ông đã giành được quyền đề cử.
Những người ủng hộ Roosevelt khi đó liền từ bỏ Đảng Cộng hòa
và thành lập Đảng Tiến bộ. Bằng việc tuyên bố mình khoẻ như Nai sừng (từ đó
sinh ra tên dân gian của đảng này), Roosevelt đã vận động tranh cử theo một
cương lĩnh nhằm điều chỉnh các doanh nghiệp lớn, ủng hộ quyền bầu cử của phụ nữ,
đánh thuế thu nhập luỹ tiến, kênh đào Panama và bảo vệ môi trường. Nỗ lực của
ông đã đủ để đánh bại Taft. Tuy vậy, bằng việc chia sẻ phiếu bầu cho Đảng Cộng
hòa, chính ông lại giúp cho ứng cử viên Woodrow Wilson của Đảng Dân chủ thắng cử.
Phái xã hội
Đảng Xã hội đã đạt đỉnh cao vào năm 1912 sau khi đã đạt 6% số
phiếu bầu phổ thông. ứng cử viên cao tuổi Eugene Debs giành được hơn 900.000
phiếu bầu vào năm đó, sau khi ông tuyên truyền ủng hộ quyền sở hữu tập thể
trong các ngành giao thông và thông tin liên lạc, rút ngắn giờ làm và thực thi
những dự án về việc làm. Bị bỏ tù do xúi giục nổi loạn vào thời Chiến tranh Thế
giới Thứ nhất, Debs đã vận động tranh cử ngay trong xà lim vào năm 1920.
Robert LaFollette
Một đảng viên khác của Đảng Tiến bộ – Thượng nghị sỹ Robert
LaFollette đã giành được 16,6% số phiếu bầu trong cuộc bầu cử năm 1924. Vốn là
một người bảo vệ tích cực cho công nhân công nghiệp và nông dân, cũng là một
người hăng hái chống lại tầng lớp chủ doanh nghiệp lớn, LaFollette là người đầu
tiên đề xướng cho việc phục hồi phong trào của Đảng Tiến bộ sau Chiến tranh Thế
giới Thứ nhất. Được nông dân và công nhân bỏ phiếu ủng hộ, cũng như được phe xã
hội và những người còn lại của Đảng Hươu đực của Roosevelt tiếp sức, La
Follette đã vận động tranh cử theo cương lĩnh có mục tiêu là quốc hữu hóa các
công ty xe lửa và các nguồn tài nguyên thiên nhiên của đất nước. Ông cũng ủng hộ
mạnh mẽ việc tăng thuế đánh vào tầng lớp giàu có và ủng hộ quyền được đàm phán
tập thể với giới chủ. Ông chỉ giành được số phiếu thuyết phục ở bang Wisconsin
nơi quê hương ông mà thôi.
Henry Wallace
Đảng Tiến bộ lại tái lập vào năm 1948 bằng việc đề cử Henry
Wallace, cựu Bộ trưởng Nông nghiệp và Phó Tổng thống dưới thời Franklin
Roosevelt. Cương lĩnh năm 1948 của Wallace nhằm chống Chiến tranh Lạnh, Kế hoạch
Marshall và giới chủ kinh doanh lớn. Ông cũng mở chiến dịch đấu tranh nhằm chấm
dứt nạn phân biệt chủng tộc chống lại người da đen và phụ nữ, ông ủng hộ một mức
lương tối thiểu và kêu gọi bãi bỏ ủy ban của Hạ viện chịu trách nhiệm về các hoạt
động của những người không phải là người Mỹ. Thất bại của ông trong việc từ chối
công nhận Đảng Cộng sản Mỹ là đảng ủng hộ ông, đã làm xói mòn uy tín của ông.
Ông đã đạt được hơn 2,4% số phiếu bầu phổ thông.
Đảng Dân chủ phân lập miền Nam
Giống như Đảng Tiến bộ, Đảng Các quyền bang hay Đảng Dân chủ
phân lập miền Nam do Thống đốc bang Nam Carolina, Strom Thurmond lãnh đạo, mới
nổi lên từ năm 1948. Sự đối lập của họ không phải bắt nguồn từ các chính sách về
Chiến tranh Lạnh của Truman, mà do lập trường của ông về các quyền công dân.
Tuy đảng này được xác định bằng các quyền của bang, song mục tiêu chính yếu của
đảng là tiếp tục phân biệt chủng tộc và thi hành Luật Jim Crow là một đạo luật
duy trì sự phân biệt này.
George Wallace
Những biến động có căn nguyên chủng tộc và xã hội vào những
năm 1960 đã khiến cho George Wallace, một thống đốc bang miền Nam khác thực hiện
chính sách phân biệt chủng tộc, được cả nước Mỹ chú ý. Wallace đã thu hút được
một lớp người ủng hộ mình thông qua những cuộc tấn công mang tính chất phân biệt
màu da chống lại các quyền công dân, chống những người tự do và Chính phủ Liên
bang. Bằng việc thành lập Đảng Độc lập Mỹ năm 1968, ông đã tiến hành cuộc vận động
tranh cử của mình từ Montgomery, bang Alabama và giành được 13,5% tổng số phiếu
bầu trên toàn nước Mỹ.
Ross Perot
Bất cứ đảng thứ ba nào cũng đều cố gắng tìm kiếm lợi ích cho
mình từ sự không bằng lòng của dân chúng đối với hai đảng quan trọng nhất và với
Chính phủ Liên bang. Tuy nhiên, trong lịch sử nước Mỹ, ít có lần nào mà tình cảm
bất mãn ấy lại mạnh mẽ như trong cuộc bầu cử năm 1992. Một doanh nhân giàu có ở
bang Texas, Perot đã truyền đi một thông điệp kinh tế về trách nhiệm thuế khóa
và tài chính tới đông đảo người dân Mỹ. Do đả kích kịch liệt giới lãnh đạo đất
nước và biết đơn giản hóa thông điệp về kinh tế của mình thành một công thức dễ
hiểu nên Perot không gặp khó khăn trong việc thu hút sự chú ý của các phương tiện
truyền thông. Tổ chức vận động tranh cử của ông mang tên Đoàn kết thì đứng vững,
chủ yếu bao gồm các tình nguyện viên và được cấp vốn từ tài sản riêng của ông.
Nhiều người đã khâm phục sản nghiệp giàu có của ông và ngưỡng mộ sự thành công
trong kinh doanh của Perot cũng như sự tự do hành động và các khoản tiền đặc biệt
hào phóng dành cho quỹ vận động tranh cử. Perot đã rút khỏi cuộc chạy đua tranh
cử vào tháng 7. Bằng việc tái tham gia cuộc chạy đua một tháng trước ngày bầu cử,
ông đã giành được 19 triệu phiếu bầu, một con số lớn nhất mà một ứng cử viên đảng
thứ ba đã giành được từ trước đến nay và chỉ đứng thứ hai sau tỷ lệ phiếu bầu của
Roosevelt năm 1912 nếu xét về phần trăm trên tổng số phiếu.
Nguồn: ĐSQ Hoa Kỳ tại Việt Nam
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét