Tác giả: David Brown - Asia Sentinel
Dịch giả: Trần Văn Minh
Một khu vực tự quyết định hướng đi của riêng mình, không dựa
vào lãnh đạo Washington
Khi Donald J. Trump tuyên thệ nhậm chức Tổng thống Hoa Kỳ
vào ngày 20 tháng Giêng, chúng ta sẽ vẫn còn phải phỏng đoán tweet nào của ông
báo hiệu ý định thực sự và tweet nào chỉ đơn giản là chiến thuật, san bằng sân
chơi trước khi tiến tới thỏa thuận, rõ ràng là phương cách ưa thích của Trump
trong kinh doanh.
Dựa trên những bằng chứng cho đến nay, các nhà quan sát chỉ
có thể hy vọng rằng Tổng thống đắc cử và tùy tùng của ông ta sẽ thực thi cách
tiếp cận chính sách chặt chẽ đối với khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. Rõ ràng
đội ngũ mới ở Washington có ý định thay đổi hành vi của Bắc Kinh. Chắc chắn
Trung Quốc đã chú ý tới, đến nỗi đưa tàu sân bay Liêu Ninh mới vào eo biển Đài
Loan.
Tổng thống đắc cử đã nói chuyện về việc xây dựng lực lượng Hải
quân Mỹ và ông đã gọi điện thoại cho Tổng thống Đài Loan Thái Anh Văn. Và, cũng
trong thời gian đó còn một đám đông tranh nhau để được sự đề cử của đảng Cộng
hòa, Trump đã khẳng định rằng Trung Quốc “đang xây dựng một pháo đài, loại mà
thế giới có lẽ chưa từng nhìn thấy” ở Biển Đông “bởi vì họ không tôn trọng tổng
thống (Obama) của chúng ta”.
Thật kinh ngạc khi vào ngày 11 tháng Giêng mới đây, Rex
Tillerson, được Trump chọn vào chức Bộ trưởng Ngoại giao, nói với các nghị sĩ rằng
“chúng ta phải gửi Trung Quốc một tín hiệu rõ ràng rằng, trước hết, việc xây dựng
đảo phải ngưng lại, và thứ hai, quyền sử dụng đường đi đến các đảo này cũng sẽ
không được cho phép.”
Tillerson, Giám đốc điều hành lâu năm của công ty dầu khí khổng
lồ Exxon-Mobil, đã không giải thích làm cách nào để thực hiện điều này. Phản ứng
tức thời từ Trung Quốc có vẻ thách thức, như thường thấy.
(Gần như đơn độc trong số các công ty dầu khí đa quốc gia,
Exxon đã bất chấp sự đe dọa của Trung Quốc sẽ loại trừ họ ra khỏi các công
trình trong hoặc ngoài khơi Trung Quốc nếu vẫn cố làm việc với Việt Nam trong
vùng ‘Biển Nam của Trung Hoa (tức là Biển Đông’). Conoco-Phillips, Chevron và
BP thoái vốn khỏi các dự án khoan dầu ở VN vài năm trước đây, nhưng Exxon,
trong sự hợp tác với PetroVietnam, tiếp tục thăm dò những lô dầu khí ngoài khơi
bờ biển miền trung của Việt Nam.)
Các nhà quan sát Mỹ ở Trung Quốc có thể hy vọng rằng, lời hứa
của Trump sẽ cứng rắn với Trung Quốc trên vấn đề thương mại chỉ cùng lắm là lời
hô hào trong chiến dịch tranh cử. Thật vậy, nếu phản bác Trung Quốc là ý định
thực sự của tổng thống mới, họ chắc phải thắc mắc tại sao ông cũng cam kết sẽ
“rút Hoa Kỳ ra khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương”, một “hiệp ước
thương mại của thế kỷ 21” loại trừ Trung
Quốc, được cho là nước thiên về chủ nghĩa trọng thương mại.
Chúng ta biết rằng Donald Trump không kiêng nể những tiền lệ.
Đặc biệt, ông ta sẽ phá rào trong chính sách ngoại giao thương mại. Trong sự
cam kết nghiêm túc sẽ trừng phạt Trung Quốc do “ăn cắp công ăn việc làm của Mỹ”,
chúng ta hy vọng tổng thống mới sẽ hành xử cứng rắn. Điểm số năm trong kế hoạch
cải cách chính sách thương mại bảy điểm của Trump là sử dụng thuế quan và các
biện pháp trừng phạt để buộc Trung Quốc phải để cho đồng nhân dân tệ tăng lên
theo giá thị trường. Điểm số sáu tố cáo Trung Quốc trợ cấp cho các công ty nhà
nước khổng lồ của họ tại Tổ chức Thương mại Thế giới.
Có thể nào một kết quả tốt đến từ tất cả các điều này? Phải
chăng sự chú trọng ngây thơ của tân tổng thống về cán cân thương mại song
phương bất quân bình với Trung Quốc chính là bằng chứng rằng ông ta không hiểu
kinh tế thế giới hoạt động trong thế kỷ 21 như thế nào? Hay phải chăng sự chú
trọng ngây thơ đó chứng tỏ nhận thức của ông rằng nhiều, nếu không phải là đa số,
người Mỹ xem “Trung Quốc” như một biểu tượng cho một nền kinh tế toàn cầu hóa
không ngừng nghỉ? Phải chăng Trump thắng cử vì ông giỏi hơn so với tất cả các đối
thủ, hiểu rằng mặc dù những người ủng hộ ông có thể có khái niệm mơ hồ về ‘toàn
cầu hóa,’ nhưng họ khá chắc chắn rằng sự toàn cầu hóa ấy đang hủy hoại cuộc sống
của họ?
Tôi đã lập luận trong một bài báo đăng trên Asia Sentinel
trước đây rằng một khi đảm nhận trọng trách lèo lái con thuyền quốc gia, ông
Trump có thể, và không ngượng ngùng, sẽ đạo diễn một cuộc tái thương lượng mang
tính thẩm mỹ về Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương. “Sửa đổi” TPP, là sản
phẩm của 6 năm đàm phán khó khăn, sẽ đỡ gây tranh cãi hơn, thay thế với một loạt
ít nhiều các hiệp định thương mại tự do song phương. Thủ tướng Abe của Nhật Bản
sẵn sàng giúp đỡ. Thành viên nào trong số 11 nước “dám nói xấu nhà vua” nếu ông
ta đi vào con đường cứu vớt hiệp ước mang tính cột mốc?
Một chiến lược táo bạo hơn cho đội ngũ của Trump có thể là
thương lượng được một thoả thuận to lớn với Trung Quốc về quỹ đạo chính trị-kinh
tế của Châu Á. Đây là một vấn đề mà họ nên tìm kiếm. Bằng cách lấy lại một số lời
lăng mạ vô cớ Bắc Kinh của chính quyền Obama, rất có thể là Tổng thống Trump và
đội ngũ có thể thiết lập lại mối quan hệ Washington-Bắc Kinh theo chiều hướng
tích cực.
Giống như tất cả những người tiền nhiệm sau Chiến tranh Thế
giới thứ Hai, chính quyền Obama muốn lãnh đạo, không phải tham gia vào một cuộc
diễu hành. Quốc gia đã thiết kế cấu trúc toàn cầu sau Chiến tranh Thế giới thứ
Hai đã tỏ ra ít quan tâm đến các sáng kiến đa phương của những nước khác. Không
kém gì những người tiền nhiệm, các nhà đàm phán của Tổng thống Barack Obama vẫn
thiên về hội chứng “không được làm ở đây”. Sự xấu xa này có ảnh hưởng đến lập
trường của họ vào ba sáng kiến hiện nay. Hai là của Trung Quốc và thứ ba bắt
nguồn với nhóm 10 quốc gia ASEAN.
OBOR – Một vành đai, Một con đường – là kế hoạch 4 nghìn tỷ
Mỹ kim của Trung Quốc để cải thiện đường biển và đất liền giữa Đông Á và Châu
Âu và tất cả những địa điểm liên quan. AIIB là Ngân hàng Đầu tư Cơ sở Hạ tầng
Châu Á – một sự bổ sung ‘sản xuất ở Bắc Kinh’ cho hàng loạt các các tổ chức đa
phương từng cứu xét và tài trợ cho những dự án phát triển kinh tế. RCEP, Hiệp ước
Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực, là chương trình cắt giảm thuế thông thường
mà ASEAN đã đề cập tới vào cuối năm 2012. Gần đây, hiệp ước này nổi lên như hiệp
định thương mại đa quốc gia, gồm Trung Quốc. Khi Trump và sau đó là đối thủ đảng
Dân chủ của ông, Hillary Clinton, càng muốn quăng TPP vào thùng rác, RCEP càng
trở nên giống như một nơi trú ẩn an toàn cho các nhà thương mại tự do khu vực.
Mười sáu nước – 10 nước ASEAN và Trung Quốc, Nhật Bản,
Australia, New Zealand, Hàn Quốc và Ấn Độ – đã đàm phán RCEP từ năm 2012. Hiệp
ước bắt đầu như một đề xuất để mang lại trật tự cho một mớ hỗn độn các hiệp định
thương mại tự do song phương chồng chéo, nhưng dần phát triển trở nên có tầm
vóc và tham vọng. Từ đầu đến cuối, Mỹ đã hạ mình về bữa tiệc mà họ không được mời.
Các viên chức về chính sách thương mại của Tổng thống Obama cho rằng, kế hoạch
RCEP “không thực sự là một thỏa thuận
thương mại”, vì hạn chót được đưa ra về vấn đề tuân thủ là bất định. Họ còn cho
rằng RCEP không ngăn cản sự thiên vị phía chính quyền đối với các doanh nghiệp
nhà nước, cũng chẳng đáp ứng tiêu chuẩn của thế kỷ 21 về quyền lao động và việc
bảo vệ môi trường. Có lẽ thế, nhưng nếu TPP chết, RCEP trở thành trò chơi duy
nhất còn lại trong khu vực.
Nếu chính quyền Trump thể hiện sự quan tâm thân thiện trong
việc đàm phán RCEP, họ có thể tiếp sức cho những nỗ lực của một số đối tác đàm
phán RCEP nhằm thúc đẩy các tiêu chuẩn cao hơn về sự bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ
và tiến trình giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả. Họ có thể trợ giúp cho
những nỗ lực để hình thành các quy định chung về vấn đề xuất xứ, sẽ giúp việc hợp
nhất những chuỗi cung ứng (supply chains) xuyên biển giới của các thành viên.
Phải rồi! – Tổng thống Trump không thích các hiệp định
thương mại đa phương. Phải chăng sẽ giúp thức tỉnh ông ấy nếu RCEP được hiểu
như là một viên gạch nền tảng trong một nỗ lực lớn hơn nhiều, sự hợp nhất kinh
tế của Âu Á?
OBOR và AIIB nhắm xây dựng cơ sở hạ tầng về giao thông vận tải,
chuyển tải điện lực và thông tin liên lạc của cả vùng Âu Á. Trên nguyên tắc, có
gì không thích về ý tưởng này? Trung Quốc có nhiều doanh nghiệp nhà nước có kỹ
năng cao trong việc xây dựng đường cao tốc, đường sắt cao tốc, đường ống, bến cảng,
trạm điện lực và đường dây cáp quang. Các công ty Mỹ có cùng nhiều kỹ năng
tương tự, cũng như những kỹ năng khác. Một số doanh nghiệp xây dựng thuộc các
nước thứ ba cũng vậy. Phải chăng cùng làm việc với nhau để kết nối các dấu chấm
xuyên Âu Á có thể là một thắng lợi cho tất cả các bên liên quan?
Mặc dù vậy, các viên chức chính quyền Obama vẫn gạt bỏ những
đề án của Trung Quốc về “Con đường tơ lụa mới” (OBOR) và Ngân hàng Cơ sở Hạ tầng
Á Châu của họ. Theo họ, Trung Quốc không thực sự có đủ năng lực để dẫn đầu các
đề án như vậy, ngụ ý với ngôn ngữ cử chỉ rằng Bắc Kinh vẫn không đủ nhân ái,
không có tư tưởng đủ rộng rãi, và không đủ nhạy cảm về văn hóa. Lập luận của Mỹ
lần này rơi vào khoảng không. Những người bạn và đồng minh của Mỹ đã không xếp
hàng theo sau; ngược lại, tất cả, ngoại trừ Nhật Bản, đã vội vã tham gia vào
AIIB.
Đúng vậy, kinh tế Trung Quốc đang gặp rắc rối do thặng dư lớn
trong các ngành công nghiệp trọng yếu như thép và xi măng. Trung Quốc có một
kho dự trữ khổng lồ về ngoại tệ. Bắc Kinh thiết kế AIIB và OBOR để tạo ra lối
thoát cho cả hai vấn đề. Họ xem các sáng kiến này như chìa khóa để mở nguồn
cung ứng tài nguyên thiên nhiên (chính là dầu khí) mà kinh tế phải có để tiếp tục
phát triển. Và, tất nhiên, Trung Quốc muốn chứng tỏ khả năng của mình, xây dựng
tầm vóc và mở rộng ảnh hưởng. Kẻ ham muốn quyền lực nào không muốn vậy?
Gal Luft viết trên tờ Foreign Policy tuần này rằng “sự thiếu
hụt cơ sở hạ tầng của thế giới, đặc biệt ở các nước đang phát triển, là đáng
báo động. Đã bước sang thập niên thứ hai của thế kỷ 21, một phần ba nhân loại vẫn
còn thiếu điện thường trực và vệ sinh cơ bản; hơn một tỉ người không có dịch vụ
điện thoại đáng tin cậy”. Nói cách khác, còn rất nhiều việc để nhiều nước làm.
Vậy thì tại sao chính quyền Trump không nghĩ tới ý tưởng hỗ
trợ chương trình OBOR của Trung Quốc và tham gia AIIB? Hội nhập các nền kinh tế
của Âu Á và đưa họ vào thế kỷ 21 không cần phải là trò chơi kẻ được người mất
và Hoa Kỳ không cần phải là người đứng đầu đội bóng. Thực hiện đúng, OBOR có thể
triệt để cải thiện phúc lợi của rất nhiều người trong khu vực trung tâm rộng lớn
của đại lục. Đây là một công việc khổng lồ, quá lớn cho một mình Trung Quốc, có
hoặc không có sự giúp đỡ từ bàn tay vô hình của thị trường. Thách thức trước mắt
là để Bắc Kinh, với sự giúp đỡ của Washington và Moscow, xây dựng một cái lều lớn
– đủ lớn để phục vụ cho các tham vọng kinh tế của tất cả, bao gồm công ty của Ấn
Độ và Nhật Bản, Australia và Âu Châu nữa.
Từ quan điểm chiến lược, kế hoạch đầy tham vọng của Trung Quốc
rõ ràng là mối quan tâm lớn của Nga và Ấn Độ. Tầm nhìn OBOR cũng có vấn đề từ
khía cạnh phát triển, trừ phi Bắc Kinh cải tiến trò chơi của họ. Các công ty
nhà nước của họ dường như điếc trong sự tôn trọng văn hóa địa phương, quyền lao
động và bảo vệ môi trường. Trong rất nhiều dự án kinh doanh ở nước ngoài, họ hối
lộ nhiều, kêu giá thầu thấp và làm việc kém chất lượng.
Có thể hình dung, Trung Quốc sẽ học từ từ, và dần trở nên bức
tường thành của hiệp hội toàn cầu. Mọi nước khác, và đặc biệt là Mỹ, có lý do để
hỗ trợ sự tiến hóa như vậy.
Cũng không phải là quá xa vời. Cách đây không lâu, công nhân
ngành xe hơi của Mỹ đã sử dụng búa tạ đối với Toyota. Khi đó, các nhà đàm phán
thương mại Mỹ lên lớp với đối tác Nhật Bản, một mặt, về sự ngoan cố của Nhật
trong chuyện chú tâm vào xuất khẩu các sản phẩm được cho là có chất lượng cao,
và, mặt khác, ngăn chặn hàng hóa nước ngoài nhập vào.
Giống như những hô hào của GS Peter Navarro, cố vấn của
Trump, gần đây về Trung Quốc, diều hâu thương mại thời đó đã cảnh báo Tổng thống
(Reagan, và sau đó là Bush cha) rằng Nhật Bản đang giành phần ăn trưa của Mỹ.
Đang ở trên cao của “kinh tế bong bóng”, Tokyo không có tâm trạng để lắng nghe
lời khuyên nhủ của người Mỹ về cải cách cơ cấu, cho đến khi, vào năm 1992, bong
bóng nổ tung.
Cần phải mất một phần tư thế kỷ với nhiều nỗ lực để hồi sinh
và tái cơ cấu nền kinh tế Nhật Bản. Trớ trêu thay, bây giờ chính Tokyo là nước
sẵn sàng nhất để hợp tác với Mỹ nếu Washington lôi kéo Bắc Kinh vào cuộc đối
thoại về mục đích và tiêu chuẩn phát triển. Có lẽ cả những người của Trump và đối
tác Nhật Bản có thể bắt đầu bằng việc thừa nhận rằng Ngân hàng Thế giới và Ngân
hàng Phát triển Á Châu dạo nầy có khuynh hướng giảng thuyết nhiều hơn cho vay
tiền xây dựng.
Nếu Tổng thống Trump quan tâm đến ảnh hưởng cách làm việc của
Trung Quốc, Washington phải đặt lên bàn một số năng lực sáng tạo, triển khai
theo cách thức khuyến khích sự tưởng tượng của Trung Quốc và làm giảm bớt sự
nghi ngờ về động cơ của Mỹ. Bắc Kinh có thể phản ứng bằng cách nhìn nhận rằng
viễn tượng hội nhập Á-Âu là quá rộng lớn và quá táo bạo, đúng vậy, họ thực sự cần
đối tác nước ngoài và kỹ năng của họ góp phần vào kế hoạch. Sau đó, bầu trời là
giới hạn.
Sẽ không dễ dàng để có được sự “đồng ý” trong cuộc đối thoại
với Bắc Kinh về các vấn đề sẽ xác định phần còn lại của thế kỷ. Tuy nhiên, việc
ông Trump nhậm chức Tổng Thống làm cho điều này có khả năng xảy ra. Mục tiêu của
các nhà đàm phán của Mỹ nên có tính cách thực dụng và hợp tác trong tinh thần
xây dựng, được hình thành bởi những quy tắc tạo nên một sân chơi bình đẳng cho
tất cả các nước tham gia vào sáng kiến OBOR.
Đó là một kết cuộc khả dĩ vì Trump và những người cố vấn cho
ông về Châu Á đã xé rách kịch bản cũ. Hầu như bất cứ điều gì cũng có thể trong
năm đầu tiên của nhiệm kỳ Trump. Được dẫn đầu bởi Đại diện Thương mại Mỹ Bob
Lighthizer, người với vai trò phó đại diện đàm phán thương mại Mỹ trước đây 25
năm đã dàn dựng một cấu trúc đối thoại tương tự với đối tác Nhật Bản, đội ngũ mới
sẽ cố gắng làm cho hình tròn thành vuông trở lại. Họ sẽ nhắm bảo vệ lợi ích của
Mỹ trong vùng Âu, Á ngày càng hợp nhất và năng động khuyếch trương, trong khi vẫn
giữ cam kết của tổng thống mới trong việc cứng rắn với Trung Quốc.
Có lẽ Washington có thể thực hiện được điều này, nếu Bắc
Kinh thấy kết quả – đối tác kinh tế tôn trọng lẫn nhau – thật hấp dẫn đến nỗi
việc bán phá giá các sản phẩm dư thừa, thống trị các tuyến đường biển hay bắt nạt
các nước láng giềng nhỏ hơn trở thành một sự chuyển hướng tương đối nhàm chán,
đối với Bắc Kinh.
***
David Brown, cựu viên chức ngoại giao, viết thường xuyên về
Việt Nam và những chủ đề khác cho báo điện tử Asia Sentinel.
Nguồn: anhbasam.worpress.com
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét