Tháng 5, Chủ tịch Trung Quốc Tập
Cận Bình đã chủ trì diễn đàn “Vành đai và Con đường” được dàn dựng kỹ lưỡng tại
Bắc Kinh. Sự kiện kéo dài hai ngày đã thu hút 29 nguyên thủ quốc gia, trong đó
có Tổng thống Nga Vladimir Putin, và 1.200 đại biểu từ hơn 100 nước. Ông Tập gọi
Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) của Trung Quốc là “dự án thế kỷ.” 65 nước
có liên quan trong sáng kiến này chiếm hai phần ba diện tích đất liền thế giới
và có số dân khoảng 4,5 tỷ người.
Bắt đầu được thông báo vào năm
2013, kế hoạch của ông Tập nhằm kết nối lục địa Á-Âu thông qua việc đầu tư hàng
nghìn tỷ đô la vào cơ sở hạ tầng trải dài từ Trung Quốc đến châu Âu, mở rộng
sang cả Đông Nam Á và Đông Phi, đã được gọi là Kế hoạch Marshall mới của Trung
Quốc, cũng như là một nỗ lực nhằm đạt được một đại chiến lược của nước này. Một
số nhà quan sát còn nhìn nhận diễn đàn này là một phần nỗ lực của ông Tập nhằm
lấp đầy khoảng trống sau khi Donald Trump rút Mỹ khỏi Hiệp định Đối tác xuyên
Thái Bình Dương của Barack Obama.
Sáng kiến đầy tham vọng của Trung
Quốc sẽ cung cấp đường cao tốc, đường sắt, đường ống, cảng biển, và các nhà máy
năng lượng vốn vô cùng cần thiết ở các nước nghèo. Nó cũng khuyến khích các
doanh nghiệp Trung Quốc đẩy mạnh đầu tư vào hệ thống cảng biển và đường sắt của
châu Âu. “Vành đai” sẽ bao gồm một mạng lưới khổng lồ các tuyến đường cao tốc
và đường sắt qua Trung Á, còn “Con đường” là một chuỗi các tuyến đường biển và
cảng biển giữa châu Á và châu Âu.
Marco Polo hẳn sẽ rất tự hào.[1]
Và nếu Trung Quốc quyết định sử dụng nguồn dự trữ tài chính thặng dư của mình để
xây dựng cơ sở hạ tầng giúp đỡ các nước nghèo và thúc đẩy thương mại toàn cầu
thì nước này sẽ cung cấp cái có thể được xem là hàng hóa công toàn cầu.
Tất nhiên, động cơ của Trung Quốc
không đơn thuần là từ thiện. Việc tái phân bổ số dự trữ ngoại hối khổng lồ của
Trung Quốc từ trái phiếu kho bạc Mỹ lợi nhuận thấp sang đầu tư cơ sở hạ tầng
màu mỡ hơn là điều dễ hiểu, và tạo nên các thị trường thay thế cho hàng hóa
Trung Quốc. Với việc các doanh nghiệp thép và xi măng Trung Quốc đang khổ sở vì
thừa năng suất, các doanh nghiệp xây dựng nước này sẽ được hưởng lợi từ sự đầu
tư mới. Và khi các ngành chế tạo của Trung Quốc chuyển đến các tỉnh khó tiếp cận
hơn, các mối liên kết cơ sở hạ tầng được cải thiện với các thị trường quốc tế sẽ
phù hợp với các nhu cầu phát triển của Trung Quốc.
Nhưng BRI có hiệu quả về mặt đầu
tư như nó được quảng cáo? Theo tờ Financial Times, đầu tư vào sáng kiến của ông
Tập đã giảm vào năm ngoái, làm dấy lên nghi ngại về mức độ cam kết của các
doanh nghiệp thương mại so với chính phủ. Mỗi tuần có năm đoàn tàu hỏa chở đầy
hàng xuất phát từ Trùng Khánh tới Đức, nhưng chỉ có một đoàn tàu chở đầy hàng
quay trở lại.
Vận tải hàng hóa bằng đường bộ từ
Trung Quốc tới châu Âu vẫn đắt gấp đôi so với vận tải bằng đường biển. Như
Financial Times đã viết, BRI “không may là giống một tầm nhìn chính trị rộng lớn
hơn là một kế hoạch đầu tư thực tế.” Hơn nữa còn có mối nguy hiểm từ các khoản
nợ và cho vay chưa được trả từ các dự án hóa ra chỉ là những “con voi trắng” (gây
lãng phí – NBT) và các cuộc xung đột an ninh có thể ảnh hưởng xấu đến các dự án
trải dài qua quá nhiều đường biên giới chủ quyền. Ấn Độ không mấy vui vẻ khi phải
chứng kiến sự hiện diện ngày càng lớn của Trung Quốc tại Ấn Độ Dương, và Nga,
Thổ Nhĩ Kỳ, và Iran cũng có chương trình nghị sự của riêng mình ở Trung Á.
Tầm nhìn của ông Tập thật ấn tượng,
nhưng liệu nó có thành công với tư cách một đại chiến lược hay không? Trung Quốc
đang đánh cược vào một quan điểm địa chính trị cũ. Một thế kỷ trước, nhà lý luận
địa chính trị người Anh Halford Mackinder đã lập luận rằng bất cứ ai nắm quyền
kiểm soát lục địa Á-Âu sẽ kiểm soát được cả thế giới. Trái lại, chiến lược của
Mỹ từ lâu vẫn luôn coi trọng những hiểu biết địa chính trị của đô đốc hải quân
thế kỷ 19 Alfred Mahan, người nhấn mạnh quyền lực trên biển và các vùng vành
đai ven biển (rimlands).
Cuối Thế chiến II, George F.
Kennan đã áp dụng cách tiếp cận của Mahan để xây dựng chiến lược kiềm chế Liên
Xô trong Chiến tranh Lạnh của mình, lập luận rằng nếu liên minh với các đảo quốc
Anh và Nhật và bán đảo Tây Âu ở hai đầu lục địa Á-Âu thì Mỹ sẽ tạo được thế cân
bằng quyền lực toàn cầu có lợi cho Mỹ. Lầu Năm Góc và Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ vẫn
được tổ chức theo dòng quan điểm này, với ít sự chú ý dành cho Trung Á.
Nhiều điều đã thay đổi trong thời
đại Internet, nhưng địa lý vẫn quan trọng, bất chấp “cái chết của khoảng cách địa
lý.” Trong thế kỷ 19, phần lớn sự đối đầu địa chính trị xoay quanh “Vấn đề phương
Đông” là ai sẽ kiểm soát khu vực nằm dưới sự cai trị của Đế chế Ottoman đang
suy tàn. Các dự án cơ sở hạ tầng như tuyến đường sắt từ Berlin đến Baghdad đã
kích động căng thẳng giữa các siêu cường. Liệu các cuộc đấu tranh địa chính trị
ấy có bị thay thế bởi “Vấn đề Á-Âu”?
Với BRI, Trung Quốc đang đặt cược
vào Mackinder và Marco Polo. Nhưng tuyến đường bộ qua Trung Á sẽ làm hồi sinh
“Ván cờ Lớn” giành ảnh hưởng trong thế kỷ 19 của Anh và Nga, cũng như các đế chế
trước đây như Thổ Nhĩ Kỳ và Iran. Đồng thời, “con đường” trên biển xuyên qua Ấn
Độ Dương cũng sẽ làm trầm trọng thêm sự đối đầu vốn đã khốc liệt của Trung Quốc
với Ấn Độ, với những căng thẳng về các cảng biển và tuyến đường của Trung Quốc
qua Pakistan.
Mỹ đang đặt cược nhiều hơn vào
Mahan và Kennan. Châu Á có cán cân quyền lực của riêng mình, và Ấn Độ, Nhật Bản,
và Việt Nam đều không muốn Trung Quốc thống trị. Họ xem Mỹ là một phần giải
pháp. Chính sách của Mỹ không phải là kiềm chế Trung Quốc – nhìn dòng trao đổi
thương mại và sinh viên giữa hai nước là thấy. Nhưng khi Trung Quốc, bị mê hoặc
bởi một tầm nhìn về sự vĩ đại quốc gia, dính líu vào những tranh chấp lãnh thổ
với các nước láng giềng trên biển, nó có khuynh hướng đẩy các nước này vào vòng
tay Mỹ.
Quả thật, vấn đề thực sự của
Trung Quốc là “tự kiềm chế.” Ngay cả trong thời đại Internet và truyền thông xã
hội, chủ nghĩa dân tộc vẫn là thế lực quyền lực nhất.
Nhìn chung, Mỹ nên hoan nghênh
BRI của Trung Quốc. Như Robert Zoellick, cựu Đại diện Thương mại Mỹ và chủ tịch
Ngân hàng Thế giới, đã lập luận, nếu một Trung Quốc đang trỗi dậy có thể góp phần
cung cấp hàng hóa công cho thế giới thì Mỹ nên khuyến khích Trung Quốc trở
thành một “cổ đông có trách nhiệm.” Hơn nữa, các công ty Mỹ cũng có cơ hội được
hưởng lợi từ đầu tư của BRI.
Mỹ và Trung Quốc sẽ đạt được nhiều
lợi ích từ việc hợp tác trong một loạt các vấn đề xuyên quốc gia như ổn định tiền
tệ, biến đổi khí hậu, quản trị mạng, và chống khủng bố. Và dù BRI sẽ mang đến
những được mất về địa chính trị cho Trung Quốc, nó ít có khả năng trở thành một
yếu tố thay đổi cuộc chơi trong đại chiến lược như một số nhà phân tích vẫn
tin. Một câu hỏi khó hơn là liệu Mỹ có hoàn thành tốt phần nhiệm vụ của mình
hay không.
Joseph S. Nye, cựu Trợ lý Bộ trưởng
Quốc phòng và chủ tịch Hội đồng Tình báo Quốc gia Hoa Kỳ, là Giáo sư tại Đại học
Harvard. Ông là tác giả cuốn Is the American Century Over?
[1] Marco Polo là một thương nhân
người Ý từng du hành bằng đường bộ tới châu Á và Trung Hoa hồi thế kỷ 13. Ông
được coi là người đầu tiên ghi chép lại một cuộc hành tình từ châu Âu tới Trung
Hoa như vậy (NBT).
Nguồn: Joseph S. Nye, “Xi Jinping’s Marco Polo Strategy,” Project Syndicate, 12/06/2017.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét